frequentiegebied klasse A buizenversterker

Hallo,

Ik heb een meting gedaan van het frequentiegebied van mijn zelfgebouwde EL84 buizenversterker (4XEL84 parallel in klasse A met ringkerntrafo's (gewone voedings ringkern) als uitgangstrafo. De trafo's zijn overgedimensioneerd (factor 4 in vermogen) en verhouding van het aantal primaire en secundaire wikkelingen levert een uitgangsimpedantie van 5 ohm. Het betreft 2 trafo's waarvan de primaire wikkeling in serie en de secundaire wikkeling parallel is geschakeld. Op deze versterker heb ik een een luidspreker van 8 ohm aangesloten.

De versterker klinkt prachtig maar uit nieuwsgierigheid heb ik er wat aan gemeten. Ik heb een sinusgenerator genomen van 1 tot 200kHz en de amplitude van de sinus ingesteld op een constante waarde. Vervolgens heb ik het sinussignaal op een oscilloscoop aangesloten en de frequentie gevarieerd. Het resultaat is dat de frequentie van de sinus verandert en de amplitude mooi constant blijft.

Vervolgens heb ik dit ingangssignaal op mijn versterker aangesloten. Op de uitgang heb ik de luidspreker van 8 ohm aangesloten waarna ik dus een toon hoorde die ik met de sinusgenerator kon varieren. Naast de luidspreker heb ik vervolgens ook de oscilloscoop op de uitgang aangesloten en ben ik de frequentie van de sinus aan de ingang gaan varieren.

Het resultaat is een nagenoeg constante amplitude (binnen 5%) van het uitgangssignaal in het frequentiegebied van 200 Hz tot 200 kHz. Onder 200 Hz neemt de amplitude van het uitgangssignaal sterk af met afnemende frequentie van het ingangssignaal. Toch klinkt de versterker in het lage gebied heel goed (wat natuurlijk erg subjectief is).

Wat ik mij nu afvraag is of de lagere amplitude van het uitgangssignaal bij frequenties kleiner dan 200 Hz komt omdat in dit gebied de impedantie van de luidspreker laag is en ik een kleine dempingsfactor heb (8 ohm luidspreker en een 5 ohm uitgangsimpedantie).

Of is iets heel anders aan de hand en zijn mijn ringkernen door de gelijkstroom en gebrek aan luchtspleet in verzadiging (terwijl ze een factor 4 zijn overgedimensioneerd dus dat zou ik dan niet begrijpen).

Verder vraag ik me af of mijn meetmethode correct is en wat jullie van de gemeten karakteristiek vinden. Ik sta namelijk enerzijds versteld van het mooie geluid en zie anderzijds de te lage versterking bij lage frequentie.

Ik ben benieuwd, sorry voor het lange verhaal trouwens.

Groetjes,
electro_fan

Bassen zijn geen vereiste voor een mooie weergaven. alleen hoge tonen zijn wel ZEER belangrijk.
Als de trafo in verzadiging is, dan zou je volgens mij geen mooie sinus meer krijgen. Kijk dus even of dat het geval is.

Hallo,

Bedankt voor je antwoord. Het zijn inderdaad allemaal mooie sinussen. Ik ben wel nog heel benieuwd naar een antwoord op de andere vragen...

Groetjes,
electro_fan

ik heb al weinig ervaring met versterkers, laat staan met buizenversterkers...
ik laat het dus maar aan de anderen over...

trafo is gemaakt voor 50hz niet om lage tonen weer te geven.

Op 10 maart 2006 19:18:26 schreef klasse a:
trafo is gemaakt voor 50hz niet om lage tonen weer te geven.

...
Dus jij haalt alleen maar 50Hz uit je versterker?

[Bericht gewijzigd door JuuL op ]

Hallo,

De trafo is inderdaad geoptimaliseerd voor 50 Hz, vandaar dat ik 2 trafo's in serie / parallel heb toegepast en de zaak ook nog eens flink heb overgedimensioneerd. Ik vermoed eerder dat een en ander door de lage dempingsfactor komt die vooral bij lage frequenties, waar de impedantie van de luidspreker ook laag is, tot uiting komt.

Ik ben benieuwd of dit ook echt zo is.

electro_fan

Op 10 maart 2006 19:30:02 schreef JuuL:
[...]
...
Dus jij haalt alleen maar 50Hz uit je versterker?

Nee hoor, de versterker werkt hardstikke mooi van 200 Hz tot 200 kHz! Alleen frequenties onder 200 Hz worden minder versterkt dan die erboven.

electro_fan

Ik had het tegen mr klasse a :P

Geen verstand van buizenversterkers maar kan je voeding het aan? Genoeg capaciteit van de elcos?

je primaire wikkeling van je trafo is zo gemaakt dat hij onder de 50hz niks doet dus weinig laag.

Op 10 maart 2006 20:10:47 schreef klasse a:
je primaire wikkeling van je trafo is zo gemaakt dat hij onder de 50hz niks doet dus weinig laag.

Bij normale (A/B bijv) versterkers hang je er een stel elcos achter die als buffer dienen en dan haal je dat er echt wel uit hoor.
Of zit het anders bij deze buizenversterkers?

/edit
Klasse a je bedoelt deze trafo zeker he?
http://sound.westhost.com/ab-f1-4.gif

[Bericht gewijzigd door JuuL op ]

Electro fan hier is je antwoord:

Damping - Valve amplifiers nearly all have a low damping factor, caused by a relatively high output impedance. Speakers must be very well damped indeed to work well with any valve amp, or the bass will become poorly defined, and crossover networks (which rely on a very low amp impedance) may not work as well as intended.

http://sound.westhost.com/amp-basics1.htm

ja het gaat over de uitgangstrafo.

Een aanloop tot de volledige uitleg: het heeft te maken met de zelfinductie van de primaire die te laag is. Waar blijft KT88?:)

De impedantie van een luidspreker loopt op in het gebied van de resonantiefrequentie (voor de meeste woofers ergens tussen de 20 en 50 Hz, afhankelijk van kast of gebrek daaraan).
Dat betekent dus dat als de uitgangsimpedantie in het laag van een buizenversterker constant blijft, tegen de LS impedantie gezien, de dempingsfactor toeneemt.
Een dempingsfactor, groter dan 10, is in vrijwel alle gevallen zinloos.
Immers, we beschrijven de relatie uitgangsimpedantie versterker : impedantie speaker.
Echter, de speaker kan beschouwd worden als een spoel in serie met een weerstand Rdc.
Die Rdc zit altijd in de weg, dus al maken we Zuit van de versterker 0.00000001 ohm, die paar ohm van Rdc zitten er altijd tussen (zo simpel is het niet helemaal, maar goed. Er is ook een werkzaam deel R wat het werk doet ).
Hier is een aardige link, een artikel van Richard Pierce over dempingsfactor en de betekenis daarvan in weergavesystemen.

Ik heb al meer meegemaakt dat een (schijnbaar) beperkt frequentiebereik in het laag, subjectief weinig of geen effect had.
Mogelijk komt dat inderdaad door de oplopende impedantie rondom resonantie, mogelijk ook door andere oorzaken als een (te) lage Lp, de primaire zelfinductie van de uitgangstrafo.

Immers, bij aflopende lage frequentie zal een lage Lp een kortsluiting gaan vormen, en zo steeds minder energie over kunnen brengen van de anodekring in de secundaire kring.
Dat is iha. ook het probleem van nettrafo's, omdat die inderdaad geoptimaliseerd zijn voor 50 Hz.
Ook kan de kwaliteit van het kernmateriaal van belang zijn, de wijze waarop de wikkelingen zijn gelegd (goede koppeling of juist niet), parasitaire capaciteiten, spreidingszelfinductie enz. enz. enz.

Uitgangstrafo's zijn een dankbaar onderwerp voor diepgaande theorie, ik kan je aanraden het boek "moderne high end buizenversterkers" van Menno van der Veen erop na te slaan.
Daarin staat in begrijpelijke taal beschreven waar een goede uitgangstrafo aan moet voldoen, wat de ontwerpcriteria en compromissen zijn etc.

Zeer aanbevolen!
BTW Menno is zondag ook op DIY Audio als ik het wel heb.

- edit -

Waar blijft KT88?

Ik was al aan het tikken :-)

Hallo KT88,

Bedankt voor je uitvoerige antwoord. Hoe kijk je aan tegen de meting die ik heb gedaan, is de benadering die ik gekozen heb goed? (sinusgenerator aan ingang en vervolgens aan uitgang gedurende belasting met speaker meten en kijken wat amplitude doet als f(frequentie)).

Zou ik om te controleren of het aan de primaire zelfinductie van de uitgangstrafo ligt ook een Ohmse dummyload op de uitgangstrafo kunnen aansluiten en vervolgens meten of ik nog steeds beneden 200 Hz een afname van de amplitude bij afnemende frequentie meet?

Vriendelijke groet,

electro_fan

Als je een ohmse belasting aansluit, dan sluit je in ieder geval de invloed van de speakerimpedantie al uit.

Desalniettemin zal het blijken dat ook met de dummy de overdrachtskarakteristiek onder de 200 Hz naar beneden gaat lopen.
Voor de grap zou je ook eens kunnen kijken wat er gebeurt als je de test met een blokgolf doet.

Om reden van de Lp heb ik al eens schakelingen gezien met een 2 x 240V wikkeling in een PP-versterker.
Omdat bij een nettrafo de koppeling tussen primair en secundair niet zo hecht is als bij een daarvoor ontworpen uitgangstrafo, zal het resultaat in vrijwel alle gevallen minder zijn (in ieder geval meetbaar minder).

Kijk bijv. maar eens naar de specs van de beroemde Williamson trafo, daar wordt oa. aanbevolen om de wikkelingen in 10 secties te leggen, waardoor een zeer goede koppelingsgraad ontstaat.
Nadeel hiervan is wel een vergrote parasitaire capaciteit.

Een goed trafo-ontwerp is altijd een afweging tussen verschillende, tegenstrijdige wensen en factoren.
Aan welke factor je het meeste gewicht hecht, hangt af van de schakeling, het type eindbuizen, en de persoonlijke voorkeuren van de ontwerpen.
Vandaar dat de een een Amplimo toroid maar niks vindt, terwijl de ander erbij zweert.

Ik vind persoonlijk de trafo's van Menno erg goed, hoewel hij erg de nadruk heeft gelegd op een uitgebreid frequentiebereik, dus ook gekozen heeft voor een wat hogere Cparasiet.
Met trioden is dat niet zo'n probleem, met penthoden kan het dat wel zijn.

Bedankt ga ik eens even proberen. Ik ben nog steeds zeer tevreden over het geluid ondanks die afname van amplitude onder 200Hz. Zou er nog wat te verbeteren zijn door gebruik te maken van tegenkoppeling met een weerstand en geschikt Ctje in serie dat zodanig is gekozen dat met name het laag <200 Hz wordt opgekrikt tov het hoog (of eigenlijk dat met name de amplitude van de hoge frequenties met nagenoeg constante factor wordt verlaagd terwijl die van de lage frequenties constant blijft?

Ik weet dat er audio liefhebbers zijn die een dergelijke benadering afschuwelijk vinden maar ik vraag me eigenlijk af wat er zo vreselijk mis aan is.

Groetjes,

electro_fan

Als je voedingstrafo's misbruikt als uitgangstrafo's, dan is het lage frequentiegebied wat minder, dit komt dus door de lage zelfinductie van deze trafo's.

Vind je dit een probleem, dan zul je helaas je spaarvarken stuk moeten slaan en een paar kwaliteit's uitgangstrafo's moeten kopen, of je moet er een bass/trebble regeling op maken om het te compenseren.

ehhh, een bass/treble regeling? Is dat zoiets als tegenkoppeling met een Rtje en een Ctje in serie?

groetjes,

electro_fan

Op 10 maart 2006 21:36:22 schreef electro_fan:
Zou er nog wat te verbeteren zijn door gebruik te maken van tegenkoppeling met een weerstand en geschikt Ctje in serie dat zodanig is gekozen dat met name het laag <200 Hz wordt opgekrikt tov het hoog (of eigenlijk dat met name de amplitude van de hoge frequenties met nagenoeg constante factor wordt verlaagd terwijl die van de lage frequenties constant blijft?

Tegenkoppeling op zichzelf zorgt al voor een meer lineair verloop van de frequentiekarakteristiek, je hoeft daarin niets frequentieafhankelijks aan te brengen (liever niet zelfs).
Wat wel voorkomt is een lead-netwerkje om de blokgolfweergave te verbeteren, over Rtk komt dan een klein C-tje (10pF...1 nF) om under- of overshoot op de blokgolf aan de uitgang te compenseren.

Loop feedback is niets mis mee, maar met een niet zo geweldige uitgangstrafo is meer dan 12 dB tegenkoppelen meestal erg lastig, omdat aan de uiteinden van het bereik met name in de hoge frequenties de trafo en in het laag de koppelcondensatoren al een fasedraaing geven, die bij opvoeren van de TK factor tot instabiliteit of zelfs oscillatie kunnen leiden.

Met mate doen dus, en de scoop goed in de gaten houden.

Wederom bedankt voor het duidelijke antwoord. Ik zat me nog af te vragen of tegenkoppelen in het driver circuit ipv de eindtrap in dit geval voordelen kan hebben.

Groetjes,

electro_fan

Bass/trebble regeling is geen tegenkoppeling, maar een toonregeling (actief door een buis te gebruiken, of passief met alleen wat condensators, weerstanden en spoelen).

Tegenkoppeling vergroot het frequentiebereik, maar dempt wel de versterking.

Meekoppeling (ben ik niet zo blij mee, gebeurt bij het verkeerd aansluiten van een terugkoppeling), vergroot de versterking en verkleint het frequentiebereik.

Op 10 maart 2006 22:07:42 schreef electro_fan:
Wederom bedankt voor het duidelijke antwoord. Ik zat me nog af te vragen of tegenkoppelen in het driver circuit ipv de eindtrap in dit geval voordelen kan hebben.

Niet zo heel veel, je wilt tenslotte de tekortkoming van de combinatie Ri-eindbuizen/uitgangstrafo/speakerimpedantie compenseren, en dat is dus niet in het drivergedeelte....

Op 10 maart 2006 22:08:29 schreef Willybilly:
Bass/trebble regeling is geen tegenkoppeling, maar een toonregeling (actief door een buis te gebruiken, of passief met alleen wat condensators, weerstanden en spoelen).

Het boosten van frequenties die pas op het einde van de keten hun verzwakking zien, kan leiden tot oversturing en vervorming.
Ook is het niet denkbeeldig dat de kern dan wel in verzadiging gaat, ondanks de kennelijke overdimensionering.

Een goed versterkerontwerp zou moeten uitgaan van een "conische" benadering, dus aan de ingang beperken zodat de schakeling erachter nooit de beperking kan vormen.
Om die reden heb ik ooit wel zeer kleine kathode- ontkoppelelco's gebruikt in de drivertrap van een versterker met krappe uitgangstrafo's.
Zo voorkom je dat de eindtrap signalen moet verwerken die verderop alleen maar tot problemen leiden.

Hallo,

Ik heb inmiddels een een gewone weerstand van 8 ohm als ohmse dummy load op de eindtrap aangesloten en gemeten. Maakt inderdaad nagenoeg niets uit ten opzichte van een luidspreker. Tegenkoppeling maakt het frequentiegebied in laag wat breder maar ik moet zeggen dat ik het tot mijn eigen verbazing eigenlijk niet eens mooier vind klinken.

Het zal wel aan mij liggen maar ik vind die onderdrukking van laag beter klinken dan een versterker met een breed en superstrak frequentiegebied, zolang elke frequentie maar mooi symmetrische sinussen oplevert. Heeft iemand een verklaring waarom dit zo is terwijl een dip in het hoge frequentiegebied meteen zeer irritant klinkt?

Groetjes,

electro_fan