oversturen van buizen (gitaaramps) hoe,waarom,gevolgen,etc....

wel dit lijkt me een mooie discussie. ook ergens waarom ik deze start is omdat ik nog een el41 heb liggen en een uitgangstrafo heb zodat ik normaal een se eindtrap kan bouwen voor bijvoorbeeld een gitaaramp. een gitaarluidspreker is meestal vrij gevoelig dus die paar watt moet gaan. nu wat gebeurd er als ik deze laat oversturen. gaat er iets stuk....? dit wordt vaak gedaan maar kan dit in weze wel? hoelang houd die buis dat uit etc.....

Oh lala, wat een mijnenveld, deze vraag.... ;-)

Anyway, technisch gezien zijn er 2 mechanismen aan het werk:
#1. de oversturing door de voortrap
#2. de samenwerking tussen de speaker, de kast, en de inwendige (dynamische) weerstand van de buizen via de uitgangstrafo.
Bij die laatste speelt dan nog mee of er globale tegenkoppeling aanwezig is of niet.

ad1. de voortrap (vrijwel altijd een ECC83) kan overstuurd worden door het ingangssignaal, dat levert vrij veel 2e harmonischen op. Bij nog meer oversturing gaat dat over in een veelheid aan even en oneven harmonischen.
Dat grensgebied is waar vele rockgitaristen naar zoeken.
Dus een kwestie van dimensioneren, en evt. een apart gainkanaal bouwen wat deze functie kan vervullen.

ad2. De eindtrap is een wat complexer verhaal.
Bij een simpel SE (oefen) versterkertje met bijv. 6V6 krijg je ternauwernood 4 watt uit de trap, met dien verstande dat de vervormingsgrens bij 10% gelegd wordt in dit soort gevallen.
De buis staat in tetrode (of penthode als het bijv. een EL84 is) mode en heeft aldus een relatief hoge inwendige weerstand.
Deze nu wordt neergetransformeerd door de uitgangstrafo naar een lage weerstand, maar nog altijd niet te verwaarlozen tov. de speakerimpedantie.
Eigenlijk is die buisweerstand ook een impedantie, want ze is afhankelijk van uitsturing, frequentie en voedingsspanning.
Dat laatste verklaart ook waarom sommige gitaristen de voorkeur geven aan een buizengelijkrichter in de voeding, door de hogere inwendige weerstand tov. Si-diodes zal de voedingsspanning eerder inzakken en dus wat meelopen met het signaal.
Hierdoor verandert ook het klankkarakter (sustain).

Maar goed, de inwendige impedantie van de eindbuis is dus relatief hoog, de gereflecteerde uitgangsimpedantie van de versterker is dat dus ook.
Daardoor is de speakerkarakteristiek zeer bepalend voor het gedrag, waarmede ook de kastinvloed is verklaard.
Immers, een open kast zoals veel gitaarversterkers gebruiken, samen met de stijve conus veroorzaken een relatief hoge (tov. HiFi typen) resonantiefrequentie.
Dat maakt dat de speakerimpedantie in het laag en lage midden wat hoger ligt dan bij het middengebied, de demping van de speaker door de versterker is daar dus beter, maar het afgegeven vermogen lager.
Verder omhoog zal de speakerimpedantie weer oplopen (het is immers een spoel) dus neemt de controle ook weer toe, maar het vermogen af.

Is er tegenkoppeling toegepast, dan verloopt het spelletje wat gecontroleerder, de versterker heeft een virtueel lagere uitgangsimpedantie ("dempingsfactor" is hoger) en de speaker zal over het grootste gedeelte van het bereik ahw. een (zij het slechte) spanningsbron zien ipv. de stroombron die het zonder tegenkoppeling was.

Die tegenkoppeling kan ook weer frequentie-afhankelijk worden gemaakt.
Het zal echter wel leiden tot een lagere vervorming, maar tegen de clip-grens aan zal die exponentioneel stijgen.
Zonder tegenkoppeling is de absolute vervorming hoger, maar stijgt veel geleidelijker bij toenemend vermogen.

Even tussendoor: zie wat hier gebeurt: de buis vertoont dus een oplopende vervorming naarmate het signaal sterker is, de (klasse B) transistorversterker en *alle* digitale audiosystemen vertonen het omgekeerde beeld....

Of er iets stuk gaat hangt eigenlijk alleen af van de maximale schermroosterdissipatie, dit is het meest kwetsbare deel van een tetrode of penthode buis.
Bij vaste Ug2 is dat te berekenen, de UL variant geeft een lagere dissipatie bij gelijke uitsturing, in triode is die nog lager maar variabel.

Oversturing van de SE eindtrap geeft, afhankelijk van de toegepaste eindbuis en transformatieverhouding en speaker+kast, een veelheid van 2e en later ook derde harmonische.

Dat klinkt echter heel anders dan een overstuurd front end, aangezien de stromen hier groter zijn, en de speakerimpedantie in het spel is.

Dan heb ik het nog niet eens gehad over kastresonanties, resonantie van de schakeling met de uitgangstrafo, parasitaire capaciteit, spreidingszelfinductie enz.

Zelfs een loszittend schermrooster kan een "gewild" effect hebben bij gitaristen.
Ik heb ooit eens een Fender 6L6 PP gitaarbak gerepareerd, de buizen die erin zaten waren zo microfonisch als wat (g2 lag te rammelen).
Ik had ze vervangen door nieuwe, en kreeg prompt de gitarist kwaad aan de deur na een gig "wat of ik met zijn geluid had gedaan!".... ;-)

wel dat is een mooie uitleg. dat van die buizen als diode heb ik nog al gelezen ja (en ook algemerkt). zelf heb ik nu zo een preamp gemaakt met een ecc83 en ook nog een boost daarop met nog eens een ecc83 dit kan dus zorgen voor een crunchy geludi tot een heavy overdrive. nu was ik aan het denken omdat de speaker vrij gevoelig is (en idd ook vrij stijf is en een hoge Fres heeft) iets te doen met een el41 die ik nog heb liggen als eindbuis. deze levert ongeveer 3W tot zover ik mij herinner en als je die een beetje overstuurd krijg je zo het typische crunchy geluid (wat niet na te maken is met een preamp). ook logisch door de uitgangstrafo etc....
Maar langst de andere kant wil ik het ook zo maken dat het niet elke moment stuk kan gaan als je snapt wat ik bedoel.
tegenwoordig hebben ze de neiging om dit te realiseren door een 12ax7 op lage anodespanning (allé denken ze) maar dat klinkt niet.
een klein versterkertje dat overstuurt wordt (alhoewel 3 a 4 watt overstuurd in een goede gevoelige speaker gaat vrij hard) daar een micro voor (sm57 ofzo) en dit geluid door de zwaardere PA laten gaan of gebruiken voor op te nemen.

dus zou dit mogelijk zijn met een el41?
in triode of in pentode? miss pentode beter in verband met de schermrooster dissipatie. langst de andere kant heb je meer even harmonische met een triode. allé ik heb de indruk dat dit een vakgebeid is waar je veel ervaring mee moet hebben :) vind eigenlijk raar dat de el41 weinig ter sprake komt op internet. naar mijn gevoel toch een waardig buisje.

langst de andere kant heb ik hier nog een afgedankte kt88 liggen :) maar een kt88 gebruiken hiervoor is miss nogal zonde hé :)....

nog iets waar ik aan denk. autobias of niet?

Het is al een tijdje geleden dat ik er nog tijd voor heb kunnen maken, maar ik heb me ook beziggehouden met gitaarversterkers met lampen...
Wat KT88 zegt is juist (en uitgebreid); wil ik daar nog aan toevoegen dat de oversturing van de eindversterker volgens sommigen een "wijzere" klank geeft dan oversturing van enkel de voorversterker. Daarom spelen sommigen op versterkers van lager wattage die ze dan volledig "open" kunnen draaien.
Eén van de dingen waar je het meest mee moet oppassen bij high-gain amps is oscillatie... ofwel moet je het doen zoals mesa/boogie: die zetten gewoon in hun handleiding dat het mogelijk is dat bij bepaalde instellingen oscillaties ontstaan - zo los je het probleem ook op natuurlijk :D
Ik heb de indruk dat fixed bias voornamelijk bij zwaardere wattages van versterkers wordt gebruikt, omdat je anders een veel te zware bias-weerstand nodig hebt; autobias heeft als voordeel dat je geen extra wikkeling nodig hebt op je trafo.
Wat het beste klinkt, daar moet je zelf wat mee experimenteren. In het algemeen geldt de opvatting dat UL niet zo goed klinkt voor gitaar en dat je zo weinig mogelijk moet terugkoppelen. Maar dat is uiteraard een kwestie van smaak en samengaan van de verschillende componenten. Je hebt dan ook nog de puristen die zeggen dat lampen van die of die fabrikant moeten zijn, dat eindlampen perfect gematched moeten zijn, dat condensatoren van het merk zus-of-zo moeten zijn - het doet er uiteraard allemaal wel toe, maar anderen vinden het dan weer beter klinken als het wat "rammelt"; door niet-gematchte eindlampen krijg je sowieso al meer vervorming, wat soms wenselijk is.
En dan de eeuwige vraag: "wat zit er onder de zwarte 'drets' in een Dumble?"...

Beertje, kijk hier eens: http://www.ax84.com/
Is wel met een EL84 in SE, maar zal ook met een EL41 werken.
@KT88 : mooie uitleg!

Op 29 juni 2005 23:51:56 schreef beertje_01:
Maar langst de andere kant wil ik het ook zo maken dat het niet elke moment stuk kan gaan als je snapt wat ik bedoel.

Oversturen van de eindtrap kan weinig kwaad voor de buis, tenzij de belasting wegvalt (gebeurt dus ook aan de einden van het bereik! ).
Drie stuks 1N4007 in serie met kathode naar anode van de eindbuis en anode naar ground lossen ook dat op.

dus zou dit mogelijk zijn met een el41?
in triode of in pentode? miss pentode beter in verband met de schermrooster dissipatie. langst de andere kant heb je meer even harmonische met een triode. allé ik heb de indruk dat dit een vakgebeid is waar je veel ervaring mee moet hebben :) vind eigenlijk raar dat de el41 weinig ter sprake komt op internet. naar mijn gevoel toch een waardig buisje.

Luister zelf maar eens naar het verschil tussen penthode en triode, helemaal als je geen tegenkoppeling hebt is het verschil dramatisch ;-)
De EL41 zie je niet veel in ontwerpen omdat het een obsolete type is, er zijn alleen nog NOS voorraden van.
Hij wordt niet meer gemaakt door de hedendaagse buizenfabrikanten, en afgezien daarvan is de rimlock voet ook tamelijk incourant en lastig te verkrijgen.
De EL84 is de directe opvolger, goedkoop te vinden en heeft betere specs.

langst de andere kant heb ik hier nog een afgedankte kt88 liggen :) maar een kt88 gebruiken hiervoor is miss nogal zonde hé :)....

Waarom? Een KT88 in SE tetrode levert zo'n 12 watt, in triode krap de helft.
Enig probleem kan zijn dat deze buis een hogere stuurspanning op zijn rooster wil zien.

nog iets waar ik aan denk. autobias of niet?

Autobias kan heel goed, de buis staat dan vanzelf in klasse AB. Oeioei wat dom! Een SE buis staat altijd in klasse A!
Vaste neg. roosterspanning heeft het voordeel dat de instelling niet verloopt, anderszijds klinkt dit wat cleaner.

Nogmaals, lekker proberen, van zelf doen en luisteren leer je het meest!

ok ik kwam hier gisteren nog een 807 buis tegen. lijkt me iets mooi om mee te experimenteren. kunnen (volgens de gruchten die ik gehoord heb) wel wat verdragen. is ook een zendbuis. nu kwma ik dit tegen http://www.mif.pg.gda.pl/homepages/frank/short/001/8/807.gif

dus stel in een impedantie van 3k haal je 6.4w
de formule is p=u²/r
daaruit halen we u en dan bekom ik iets minder als 140v
de belasting aan de andere kant van de trafo is 8ohm
dat geeft dan volgens de zelfde formule 7.15v
dit geeft mij ongeveer een trafo verhouding van 19.5
als we nu een voedingstrafo zoudne gebruiken geetf dit 230/19.5 wat ongeveer 11.8v is
laat staan dta ik nu een mooie trafo heb liggen van 230 naar 11.6v :) is dit te proberen of zie ik iets over het hoofd (buiten eventuele verliezen in de trafo etc....)

Op 1 juli 2005 14:19:13 schreef beertje_01:
dit geeft mij ongeveer een trafo verhouding van 19.5

Nee, helaas. De transfornatieverhouding is gelijk aan wortel (Zprim/Zsec), in dit geval 3600/8 = wortel 450 =~ 21.

als we nu een voedingstrafo zoudne gebruiken geetf dit 230/19.5 wat ongeveer 11.8v is
laat staan dta ik nu een mooie trafo heb liggen van 230 naar 11.6v :) is dit te proberen of zie ik iets over het hoofd (buiten eventuele verliezen in de trafo etc....)

Je vergeet bovendien de kernverzadiging, je zou een luchtspleet nodig hebben.
Dan nog, het kernmateriaalo van nettrafo's is niet geschikt voor een uitgangstrafo, alsmede de wikkelmethode geeft teveel spreiding en parasitaire capaciteit.
Last but not least kan de statische afscherming in de weg zitten.

Ik heb wel eens geexperimenteerd met een 2 x 115/2 x 6V trafo, de beide primaire wikkelingen in serie en de beide secundaire wikkelingen in parallel, EI kern om en om geblikt.
Dat gaf een dusdanig baggergeluid dat ik daar nooit meer mee verder ben gegaan. Fmax was 3 kHz geloof ik........

Les: voor een experimentje kan het wel, een serieuze toepassing verdient een goede uitgangstrafo.

k tijd om wat te gaan experimenteren dus :)
zal als het werkt de grafiek eens opmeten