Digitale modulatie in de amateurbanden - wat zijn de regels?

Het ligt er allemaal maar net aan wat je wilt.

Vooral de 70cm band heeft stukjes die gebruikt worden voor allerlei draadloze afstandsbedieningen e.d. Daar heeft niemand er echt last van als je wat storing veroorzaakt.

100kHz is erg veel. De meeste systemen werken niet met meer dan een paar kHz. Wil je echt zo breed, dan zou je toch eigenlijk hoger moeten gaan. (wifi-band enzo)

Hoe wil je het allemaal gaan bouwen? Met kant en klare chips en modules? Of het grootste deel met eigen hardware? In het laatste geval is 70cm al best een hoge frequentie, lastig om dat goed te bouwen...

QAM256 is denk ik wat hoog gegrepen. digitenne gebruikt QAM64, en dit is ook al niet geweldig. Ik dacht dat DRM ook QAM64 was.

(Je zou ook kunnen proberen te gaan voor een DRM zender/ontvanger. Is ook QAM, maar dan op de kortegolfbanden. Dat is een stuk eenvoudiger bouwen.)

Ik begrijp dat 100kHz meer is dan je met een smalband FM of SSM of CW mode gebruikt, maar ik wil het dan ook niet in de lucht zetten, en dan al helemaal niet voor een langere tijd. Echter, gezien de belabberde spectrale efficiëntie van de analoge modulatiemethoden (naar hedendaagse standaarden) vind ik het in principe een beter gebruik van het spectrum dan bijvoorbeeld AM.

Hoe ik het ga bouwen weet ik nog niet, maar de voor de hand liggende wijze is uiteraard met een PLL-gebaseerde LO, twee snelle DACs, en dan de I en Q analoog vermenigvuldigen met de LO (+90deg) + sommatie. Dat kan op de dragerfrequentie, dus met niet al teveel stappen.

Ik weet dat het ook digitaal kan, maar dan moet je al zware FPGAs uit de kast halen en het signaal zowiezo opmengen. En het is al van 1995 geleden dat ik nog een FPGA heb aangeraakt. Het zal er ook wel ooit eens van komen...

Ontvangen is een ander paar mouwen. Er zal niks anders op zitten dan samplen en SW erop loslaten in een uit de kluiten gewassen uC.

Ik heb er geen idee van wat een praktisch haalbare constellatiedensiteit is. DVB-C gaat tot QAM-256, maar dat is op de kabel. En je hebt ook systemen hier en daar (powerline modems enz) die tot 1024 gaan. En ik ga het toch adaptief moeten maken, zoals ADSL het doet. Testen tot de BER te hoog wordt en dan een stapje terugzetten.

Ik zou een DRM ontvangertje kunnen maken, maar ik wil het wat dichter bij de HW blijven. 440MHz kan ik wel aan, en is ook vrij eenvoudig, het digitale gedeelte is een ander paar mouwen - vooral bij de ontvanger.

Toch ga ik even wat bijlezen over DRM, misschien pik ik er wel wat van op.

De mop van amateurradio is nu juist dat er niet zoveel regels zijn. Dat zou namelijk nogal beperkend zijn in het bedenken van nieuwe dingen.
Het zo verfoeide 'sociale gebeuren' is meer iets dat is uitgevonden door mensen die geen examen wilden doen en een smoes nodig hadden.

De enige 'harde' regels zijn:

• het binnen de toegewezen banden houden van het hele signaal (dus het hele spectrum wat je uitzendt)
• een identificatie om de (in NL) vijf minuten - sneller of continu mag uiteraard ook -, in één van de modes uit een lijstje
• een maximum vermogen
• en verder de normale technische regels betreffende ongewenste componenten; en gebruiksregels, zoals weten wie er nog meer welke status heeft in de band die je gebruikt en wie je niet mag storen

In Nederland moet je als zendamateur geregistreerd zijn als zodanige frequentiegebruiker. De registratie is kostenloos.
Het examen waarop je je voor de registratie kwalificeert kost wel examengeld; een paar tientjes éénmalig.

Als je werkelijk niet van plan bent te gaan zenden, is geen van deze regels belangrijk.

e: ik kijk net in je profiel. In de VS is de situatie vergelijkbaar. Ook hier het examen (gratis in de meeste staten) en registratie; de basisregels zijn ook hetzelfde. Details (vermogen, bandgrezen, verschillende vergunningsklassen zijn natuurlijk iets verschillend).
Wel is de website van de FCC ietwat onoverzichtelijker dan die van de Nederlandse collega's, hoewel er ook wel weer uit te komen is.

De ARRL site kan je toch wel veel informatie verschaffen. Kijk ook eens in de boeken. Als je echt wilt weten wie wat waar doet op de amateurbanden, kijk je bijvoorbeeld in The Operating Manual.

Op 10 november 2010 22:50:20 schreef Bert_mc:
Ik ben geen radioamateur wegens...

Maar, in plaats van een willekeurige frequentie te pakken, lijkt het me toch verstandiger om een amateurband te kiezen die toegewezen is voor dit soort experimenten. En vermits het over digitale modulatie gaat, kan ik in feite de kanaalbreedte zelf bepalen - en ook iets bouwen wat configureerbaar is, afhankelijk van de gewenste bitrate.

En daar gaat de vraag over. Waar is hoeveel spectrum beschikbaar? Lijkt toch eenvoudig te googlen? Niet dus.

<formeel>
Voor jouw experimenten is formeel geen spectrum beschikbaar.

Als je geen amateurlicentie hebt mag je alleen zenden in de ISM banden met type-goedgekeurde apparatuur. Dus geen zelfbouw spullen.
En dan mag je ook in de amateurbanden niet zenden, niet met zelfbouw spullen en ook niet met fabrieksspullen.

Als je wel een amateurlicentie hebt mag je experimenteren met zelfbouwspullen in de amateurbanden. That's it.
</formeel>

Eigenlijk wil Bert dat gene gaan doen waar het oorspronkelijk om ging bij het zendamateurisme, experimenteren. Er zijn nu in verhouding nog maar bar weinig zendamateurs die dat doen.

Bert, het examen moet voor jou niet moeilijk zijn lijkt me. Ik zend ook niet veel maar ik vind experimenteren juist weer leuk.

Om Fred te ondersteunen:
Bert, lees of blader de boeken twee keer door, de regels en voorwaarden moet je wel goed leren, doe examen en klaar.
Kost je, gezien je kennis, vermoedelijk maar ong. twee dagen.

klinkt als een interessant project.

Een paar opmerkingen van de technische kant:

de 'digitale' modulatietechnieken die gebruikt worden bij DVB-T (QAM-xx) zijn zonder uitzondering technieken met meerdere draaggolven, waarbij per draaggolf de seinsnelheid(baudrate) relatief klein is.
De modulatietechniek bepaalt de afstand tussen de draaggolven. en het aantal ervan bepaalt de totale bandbreedte van het signaal in het spectrum. door het gebruik van meerdere draagolven is dus een 'efficient' spectrumgebruik mogelijk.

bij 'ouderwetse' modulatietechnieken als CW,FM,AM,SSB, zijn de eisen aan de lineariteit van de modulator/HF-versterker relatief gering. (FM/CW-eindrappen kunnen in klasse-C, AM,SSB in klasse AB met 30-40 dB intermodulatieafstand, fase-eigenschappen zijn onbelangrijk)

Bij 'nieuwe' modulatietechnieken zijn de eindtrappen van levensbelang, te weinig lineariteit (minstens 60 dB intermodulatie-afstand) en/of slecht fasegedrag (meer dan 5° fase-jitter is voor QAM-64 dodelijk) en je kunt de demodulatie vergeten. (over QAM-256 heb ik het niet eens, met de middelen die een amateur ter beschikking staan zeer moeilijk haalbaar.)

Tevens zijn de eisen aan je (lokale) oscillator behoorlijk hoog.
je moet perfect 90° faseverschil hebben tussen de 2 signalen, wijkt het teveel af, dan gaan de verschillende gebieden in het constellatiediagram overlappen. Dan de faseruis, teveel faseruis en je kunt demodulatie vergeten(ook hier gaan verschillende gebieden overlappen). een DDS produceert teveel rotzooi(spurii) om aan de geldende voorschriften te voldoen.

Wil je gebruik maken van meerdere draaggolven in een stuk spectrum (DVB, DSL, etc.) dan moet je voor elke draaggolf een oscillator en modulator bouwen. Deze moeten dan ook nog eens volledig synchroon en fasegelockt aan elkaar zijn, zodat ze mekaar niet kunnen gaan storen als er eentje verloopt.
De basisbandsignalen die aan elke modulator worden aangeboden moeten met een Gauss-filter gefiltert worden (eventueel kun je een Bessel-, of raised Cosine filter nemen, maar dan heb je niet de optimale overgang van doorlaat in het spergebied.
Wil je dit discreet gaan opbouwen, dan heb je veeeeeeel hardware nodig. Vandaar dat het opwekken van die modulatiesignalen graag in een FPGA/asic gedaan wordt, omdat je daar veel problemen kwijt bent.

wat de storingsgevoeligheid/bandbreedtebeperking bij xDSL betreft, als de modens communiceren, en het ene modem stelt vast dat een bepaals stukkie spectrum gestoord is, wordt de draaggolf in dat stukkie spectrum niet meer gemoduleerd. heb je slechts 1 draaggolf, en wordt daar een stukkie spectrum gestoord, dan loopt de gehele verbindig direkt in de soep, omdat alle symbolen gestoord worden.

Zie het als een autoweg waar 100 auto's per seconde een bepaald punt passeren. heb je slechts 1 rijstrook, moeten alle auto's snel rijden.
heb je 10 rijstroken, kunnen alle auto's langzamer rijden, om er evenveel een bepaald punt te laten passeren. zijn van de 10 rijstroken er nu 2 'dicht' door een storing, dan laat je alle auto's op de andere 8 rijstroken ietsje harder rijden (25%) en je hebt nog steeds dat evenveel auto's passeren. kunnen de auto's niet harder, dan gaat de datarate wat omlaag. had je nu de situatie met slechts 1 rijstrook, en is deze 'dicht' dan kan er helemaal geen data meer door.

In de modulatietechniek wordt de symboolsnelheid per drager bepaald door de bandbreedte per drager. dat is net als bij AM, heb je een basisbandsignaal met 10 kHz, dan neem je 20 kHz spectrum in beslag. heb je een basisbandsignaal met 100 kHz, neem je 200 kHz spectrum in beslag. Je kunt ook zeggen, ik neem dat 100 kHz basisbandsignaal, splits het op in 10 signalen van elk 10 kHz, en zet die netjes naast elkaar in het spectrum. Zo neem je ook 200 kHz in beslag. wordt er in het eerste geval ergens in die 200 kHz gestoord, dan is je gehele basisbandsignaal gestoord, en mis je alles (bij digitaal) in het tweede geval mis je slechts die signalen die in het gestoorde stukje spectrum zitten. de rest komt ongestoord door. zo kun je efficient die storingen omzeilen.

Wat QAM en de fasereiheit betreft, aangezien je in de VS woont, ken je het oude kleur-TV-systeem (NTSC) neem ik aan. Als je weet hoe dat TV-signaal in elkaar zit, dan wwet je ook dat er 2 kleurverschilsignalen op een hulpdraaggolf gemoduleerd worden, jawel in QAM. Wat gebeurt er bij fasefouten ? groene/paarse gezichten op de buis. de eruopeanen hebben met het PAL-systeem een 'ingewikkeld' systeem uitgevonden om die fasefouten in amplitudefouten om te zetten. (een kleurverzadigingsfout valt minder op dan een kleurtintfout) Zou de hulposcillator steeds zwabberen (faseruis of jitter) heb je een kleurconfetti in beeld.

Wat die basisband-filtering betreft, met een Gauss-filter kun je voorkomen dat je 10 kHz blokgolf na de modulatie meer dan 20 kHz spectrumruimte in beslag neemt, omdat je de hogere harmonische juist kunt wegfilteren. het gauss-filter heeft een voor QAM optimale amplitude en faseresponsie. een Besselfilter benadert die redelijk, maar is 'digitaal' moeilijk te maken, een raised-cosine is 'digitaal' makkelijker realsieerbaar, maar analoog weer niet.
Beide zijn heel aardige benaderingen aan het ideale Gauss-filter

Zo, dat is een heel epistel geworden, ik hoop dat je er wat mee kunt.

Ik denk dat Bert dat wel wist, volgens mij heeft hij er beroepshalve mee te maken, maar ik vond het in ieder geval een heel interessant stukje.

Ik ben niet van plan het in de lucht te zetten, het is meer de technische uitdaging per se. Een zendertje van een paar miliwatt maak ik misschien wel, kwestie van proof-of-concept te hebben.

Als Bert niet wil zenden, hoeft hij geen zendvergunning, van welke soort dan ook, te hebben. Die paar mW gunnen we de technicus wel.

Het is wel zo dat juist in de amateurwereld leuk geëxperimenteerd wordt. Door je daarbij aan te sluiten voorkom je dat je alle wielen opnieuw moet uitvinden - vooral op het organisatorische vlak.
En wie weet, kun je dan zelf ook iets moois bijdragen zodat anderen er iets aan hebben of van leren, en zodat men ook weet dat jij dat was.
En je hóeft niet te zenden om een goede radioamateur te zijn.

Tuurlijk, het is heel hip om te zeggen dat 'de amateurs' (allemaal hetzelfde ) maar zo weinig maken, maar wijs me maar eens een groep privepersonen aan waar meer geknutseld wordt, aan hard- of software, of aan nieuwe concepten.

Bij de piraatjes hoef je niet te zijn, die draaien maar eeuwig in hetzelfde rondje van AM zendertje op 6 MHz en, misschien wel,een STEREO zender op de FM band (kan nog net; de techniek is zo goed als afgeschaft)... met als summum van stand-der-techniek soms nog een echte synthesizer. Gewoon zo van: plak maar aan de vrijlopende oscillator die je al had. Nee, in die groep zoek ik het niet.

Het eindeloos-ouwehoer-plaatje dat amateurs soms wordt opgeplakt is door de jaren heen een gemakzuchtig excuus geweest om niet mee te hoeven doen (examen toch een beetje eng?), maar slim is dat nooit geweest.
In ieder geval mensen als PA0KLS hebben van dit stereotype geen last. Wel ingenieur en wel professor, maar ook de hele dag aan geïnteresseerden tekst en uitleg geven over een leuk zendertje dat hij heeft gemaakt om een bepaald type zuinig eindtrapje mee te demonstreren. Dàt is wat iemand tot een amateur, dat is: liefhebber, maakt.

Hier staat misschien ook nog wat nuttigs:

http://www.agentschaptelecom.nl/binaries/content/assets/agentschaptele…

en:

http://sharon.esrac.ele.tue.nl/dxpress/downloads/bandplan.PDF

@D2PCC: het maakt voor de eindtrap nogal wat uit of je met een enkel QAM16 signaaltje aan de gang gaat of dat je met een lage snelheid en meerdere QAM256 signaaltjes aan de slag wilt.

Gelukkig valt het redelijk eenvoudig te simuleren wat het effect van fasefout en amplitudefout is op het uiteindelijke signaal.

Zoals FET zegt: Het moet volgens mij best zonder vergunning kunnen in een amateurband.

... als je niet zendt (afgezien van een losse mW op tafel).

Ik kan me haast niet voorstellen dat je - als het eenmaal op tafel werkt met een paar milliwatt - je niet zo enthousiast wordt dat je het over grotere afstanden en met grotere antennes wilt uitproberen.

Het gaat hier goed vooruit zeg - leuk zo!

Op 11 november 2010 07:43:02 schreef Frederick E. Terman:
De mop van amateurradio is nu juist dat er niet zoveel regels zijn. Dat zou namelijk nogal beperkend zijn in het bedenken van nieuwe dingen.

Inderdaad. Daarom verwachtte ik ook om expliciet vermeld te zien wat mág, want dan weet je dat de rest verboden is. En moet je netjes binnen de lijntjes kleuren.

Het zo verfoeide 'sociale gebeuren' is meer iets dat is uitgevonden door mensen die geen examen wilden doen en een smoes nodig hadden.

Ik luister vaak naar wat ze hier op de 2m en 70cm te vertellen hebben. 1/3e is best boeiend, 1/3 is inhoudelijk equivalent aan IRC, en de rest lijkt onder invloed

De enige 'harde' regels zijn:

• het binnen de toegewezen banden houden van het hele signaal (dus het hele spectrum wat je uitzendt)

Lijkt me redelijk. Het is net als op de parkeerplaats van de supermarkt. De meesten parkeren netjes in hun vakje maar sommigen blijken daar het concept niet van te willen snappen.

• een identificatie om de (in NL) vijf minuten - sneller of continu mag uiteraard ook -, in één van de modes uit een lijstje

Dit is volledig nieuw voor mij - bedankt. Wat ik in de US had gelezen, is dat je je encryptiesleutels en modulatiemethoden moet publiceren, omdat men je transmissie in principe moet kunnen onderscheppen.

• een maximum vermogen

Uiteraard. Hoewel.. is het per Hz of over het algemeen?

• en verder de normale technische regels betreffende ongewenste componenten;

Bedoel je frequentiecomponenten? Indien ja, lijkt het me hetzelfde als binnen de band blijven hierboven? (het zal ook wel over een ordegrootte gaan, als de derde harmonische 60dB onder je primaire signaal zit, lijkt me dat niet al te vervuilend, bijvoorbeeld)

• en gebruiksregels, zoals weten wie er nog meer welke status heeft in de band die je gebruikt en wie je niet mag storen

Goede opmerking. Ik neem aan dat voornamelijk de gepubliceerde primaire gebruikers betreft?

• In Nederland moet je als zendamateur geregistreerd zijn als zodanige frequentiegebruiker. De registratie is kostenloos.
  Het examen waarop je je voor de registratie kwalificeert kost wel examengeld; een paar tientjes éénmalig.

Nou ja, dat is ook niet meer dan redelijk.

Als je werkelijk niet van plan bent te gaan zenden, is geen van deze regels belangrijk.

Je hebt wel gelijk. Maar hoffelijk zijn kan zelden kwaad, zowel op de grond als in de lucht.

e: ik kijk net in je profiel. In de VS is de situatie vergelijkbaar.

Wegens mijn werk ben ik nogal mobiel, en ga hier niet al te lang meer verblijven. Daarom probeer ik iets te vinden wat min of meer universeel aanvaard is in Europa en in de VS.

De ARRL site kan je toch wel veel informatie verschaffen. Kijk ook eens in de boeken. Als je echt wilt weten wie wat waar doet op de amateurbanden, kijk je bijvoorbeeld in The Operating Manual.

Kan je geloven dat ik daar niet eens aan gedacht had? Dit zal een gevolg zijn van in de internet industrie te zitten. Ik heb een aantal ARRL boeken thuis, en daar had ik nog niet eens in gekeken...

Op 11 november 2010 08:46:19 schreef joopv:
[...]
<formeel>
Voor jouw experimenten is formeel geen spectrum beschikbaar....Als je wel een amateurlicentie hebt mag je experimenteren met zelfbouwspullen in de amateurbanden. That's it.
</formeel>

Daar ben ik me van bewust. Zoals opgemerkt, ben ik niet van plan de ether in te gaan. Toch leek het me zinvol om iets te bouwen dat de regels van het spel volgt, zodat áls ik later toch de lucht in wil, gewoon de licentie moet halen.

Als je suggereert dat het logischer zou zijn om eerst de licentie te halen en dan aan zelfbouw te denken, dan kan ik je niet helemaal ongelijk geven. En als ik niet alle paar jaar verhuisde en geïnteresseerd was in zénden, had ik het al lang gedaan natuurlijk.

Op 11 november 2010 08:48:27 schreef fred101:
Eigenlijk wil Bert dat gene gaan doen waar het oorspronkelijk om ging bij het zendamateurisme, experimenteren. Er zijn nu in verhouding nog maar bar weinig zendamateurs die dat doen.

Ik zal wel een vreemde eend in de bijt zijn, maar een zwart bakje kopen spreekt me niet zo aan. Ik koop liever een grote witte bak waar HP op staat

Bert, het examen moet voor jou niet moeilijk zijn lijkt me. Ik zend ook niet veel maar ik vind experimenteren juist weer leuk.

Ja, ik denk dat jouw drijfveren wel wat overeenkomsten hebben met die van mij. Jij bent dan nog netjes genoeg om alles uit te schrijven zodat de rest van de wereld nog iets heeft aan je ontdekkingsreis - en zo hoort het eigenlijk ook.

Op 11 november 2010 09:43:05 schreef rbeckersm Fred te ondersteunen: Bert, lees of blader de boeken twee keer door, de regels en voorwaarden moet je wel goed leren, doe examen en klaar.
Kost je, gezien je kennis, vermoedelijk maar ong. twee dagen.

Ja, jullie hebben natuurlijk gelijk - ik moet het gewoon eens doen. Als ik terug in Europa ben zal ik er achteraan gaan.

Op 11 november 2010 09:46:48 schreef DC2PCC:de 'digitale' modulatietechnieken die gebruikt worden bij DVB-T (QAM-xx) zijn zonder uitzondering technieken met meerdere draaggolven, waarbij per draaggolf de seinsnelheid(baudrate) relatief klein is.

Interessant, dat wist ik niet. Van ADSL en Qualcomm Flash-OFDM enz. wel, maar niet van DVB-T. Ik heb net even bijgelezen, en je hebt uiteraard gelijk.

Hoe je betere prestaties krijgt met een downlink-only OFDM systeem is me niet onmiddellijk duidelijk - als je ontvanger niet kan uplinken en zeggen "gebuik kanaal 3-7, 34, 79 en 128 met QPSK ipv. QAM-64 en kanaal 98,348, en 765 helemaal niet" dan zit je nog steeds met een BER die niet nul is, net zoals met een breed gemoduleerde drager. Maar misschien is de coding zo gedaan dat de MPEG frames over meerdere kanalen uitgesmeerd worden, zodat de foutcorrectie/dataredundantie de frames terug in mekaar kan plakken? In principe kan het... Maar dan nog - ook breed gemoduleerde data kan in een zelfcorrigerend formaat verzonden worden, en zou in principe ook minder tot ongevoelig moeten kunnen zijn voor smalbandige interferentie.

De modulatietechniek bepaalt de afstand tussen de draaggolven. en het aantal ervan bepaalt de totale bandbreedte van het signaal in het spectrum. door het gebruik van meerdere draagolven is dus een 'efficient' spectrumgebruik mogelijk.

Je zal wel weten wat je zegt, dus ik probeer het me even voor te stellen hoe het efficiënter zou kunnen zijn. Stel dat je om de 4kHz een draaggolf hebt, en dit duizend keer, 4MHz totaal. Je moduleert iedere draaggolf met QAM-64, met modulatiefiltersteilheid van bijvoorbeeld 0.5, dus bitrate moet (4kHz/(1+0.5))*6bits/symbol=~16kbps/drager zijn. 1000 keer 16kpbs is 16Mbps. Moduleer je nu een drager met QAM-64, door een filter met dezelfde steilheid, maar dan met 1000 keer hogere symbolrate, dan kom je toch op hetzelfde uit?

Ervan uitgegaan dat de hoeveelheid energie per Hz constant gehouden wordt, en je dus met dezelfde S/N verhouding zit, zie ik zo even niet in hoe het een verschil in efficiëntie kan maken.

Misschien moet ik het elders zoeken. Moduleer je met een lagere chiprate, dan kan je meer FPGA brute kracht per symbol bovenhalen, en steilere filters bouwen. Bijvoorbeeld filtersteilheid 0.2 ipv. 0.5 -> 20MHz of 25% meer data. Maar dan moet je ontvanger weer harder werken, en de S/N verhouding gaat naar beneden, en de zender mag wel wat kosten maar de ontvanger moet eenvoudig kunnen blijven.

bij 'ouderwetse' modulatietechnieken als CW,FM,AM,SSB, zijn de eisen aan de lineariteit van de modulator/HF-versterker relatief gering.... Bij 'nieuwe' modulatietechnieken zijn de eindtrappen van levensbelang, te weinig lineariteit (minstens 60 dB intermodulatie-afstand) en/of slecht fasegedrag (meer dan 5° fase-jitter is voor QAM-64 dodelijk) en je kunt de demodulatie vergeten.

Ja, ik ben me bewust van dat probleem. Maar ik ga geen vermogenstrappen bouwen, dus ik zou gewoon een soort veredelde LNA met een gezonde dosis collectorstroom als "zendtrap" gebruiken. Als ik er +5dBm uitkrijg, heb ik al meer dan genoeg vermogen, en zal ik nog wel een paar dB onder het 1dB compressiepunt blijven.

(over QAM-256 heb ik het niet eens, met de middelen die een amateur ter beschikking staan zeer moeilijk haalbaar.)

Modulatie zal nog wel lukken maar demodulatie aan een redelijke bitrate? Als er S/N gewijs er nog iets van je signaal overblijft zou je door multipath storing wel met fasefouten te maken kunnen krijgen. En indien dat nog niet het probleem zou zijn, kan de decoderhardware de flessenhals worden - dat geldt voor iedere kwadratuurmodulatiemethoden hier beschreven trouwens...

Echter, een van de leuke dingen hier is dat ik een zelftrainend systeem wil maken - waarbij de transceivers aan beide kanten bitrate/chiprate/modulatiemethode (terugvallen op BPSK als het moet) aanpassen, en die ook op kunnen schakelen tot op de limiet van de link, of de HW, of de SW.

Tevens zijn de eisen aan je (lokale) oscillator behoorlijk hoog.... Je moet perfect 90° faseverschil hebben tussen de 2 signalen, wijkt het teveel af, dan gaan de verschillende gebieden in het constellatiediagram overlappen.

Juist, maar ik probeer het wiel hier niet helemaal opnieuw uit te vinden. Ik zou een blikje kopen waar al zo een 90 graden faseschuiver/delay line inzit, bovenop de I/Q modulators. Die dingen doen het naar het schijnt redelijk goed. Mini Circuits heeft er een heleboel:

http://www.minicircuits.com/products/modulators_pic_iq.html

Dan is het gewoon kwestie van een geschikt middenfrequent aan de zendkant te kiezen.

Dan de faseruis, teveel faseruis en je kunt demodulatie vergeten(ook hier gaan verschillende gebieden overlappen). een DDS produceert teveel rotzooi(spurii) om aan de geldende voorschriften te voldoen.

Dichtbij of veraf van de carrier? Daar moet ik nog eens naar kijken. DDSen heb ik nog niet onder handen gehad. Ik had wel verwacht dat ik een PLL gebaseerde LO moest maken, maar juist hoe goed de faseruis moet zijn vooraleer het de constellatiekwaliteit noemenswaardig beïnvloedt, moet ik nog eens proberen te berekenen.

Wil je gebruik maken van meerdere draaggolven in een stuk spectrum (DVB, DSL, etc.) dan moet je voor elke draaggolf een oscillator en modulator bouwen. Deze moeten dan ook nog eens volledig synchroon en fasegelockt aan elkaar zijn, zodat ze mekaar niet kunnen gaan storen als er eentje verloopt.

Ik was niet van plan om meer dan 1 carrier te gebruiken, zoals hierboven gezegd. Hoewel dit digitaal wel heel wat makkelijker te realiseren zal zijn. Je pakt gewoon een dikkere FPGA. Of meer.

De basisbandsignalen die aan elke modulator worden aangeboden moeten met een Gauss-filter gefiltert worden

Dit zou ik digitaal doen, modulatie op IF analoog.

Wil je dit discreet gaan opbouwen, dan heb je veeeeeeel hardware nodig.

Zoals gezegd, ik zou digitaal gaan tot aan de I/Q DAC, en dan gewoon analoog. Voor zover ik kan zien is dat niet al te ingewikkeld. Een FIR filter implementeren in SW gaat echter een ander paar mouwen worden.

Vandaar dat het opwekken van die modulatiesignalen graag in een FPGA/asic gedaan wordt, omdat je daar veel problemen kwijt bent.

Dit gaat al 3 jaar duren, een FPGA gebaseerde modulator is voor over 5 jaar

wat de storingsgevoeligheid/bandbreedtebeperking bij xDSL betreft, als de modens communiceren, en het ene modem stelt vast dat een bepaals stukkie spectrum gestoord is, wordt de draaggolf in dat stukkie spectrum niet meer gemoduleerd. heb je slechts 1 draaggolf, en wordt daar een stukkie spectrum gestoord, dan loopt de gehele verbindig direkt in de soep, omdat alle symbolen gestoord worden.

Dat is duidelijk, en kan je goed doen als je tweerichtingscommunicatie hebt. Hoe dat zit met de keuze voor OFDM voor DVB-T is me wel niet zo duidelijk. Het moet iets met reflecties te maken hebben, neem ik aan. Of praktische voordelen zoals makkelijker te implementeren equalizers...

Wat QAM en de fasereiheit betreft, aangezien je in de VS woont, ken je het oude kleur-TV-systeem (NTSC) neem ik aan.

Ik heb hier nog nooit een analoge TV gezien, ik woon hier nog maar drie jaar en drie jaar geleden was alles al volledig digitaal. Gelukkig maar... Vroeger ben ik wel meer dan eens hier geweest natuurlijk, maar heb zelden een TV aan gehad. Het trok niet op veel.

Als je weet hoe dat TV-signaal in elkaar zit, dan wwet je ook dat er 2 kleurverschilsignalen op een hulpdraaggolf gemoduleerd worden, jawel in QAM. Wat gebeurt er bij fasefouten ? groene/paarse gezichten op de buis.

Daarom heet het systeem dan ook NTSC: ook Never The Same Colour

Die vectorscopen voor NTSC wat je wel eens te koop ziet waren daar een mooie illustratie van.

Zo, dat is een heel epistel geworden, ik hoop dat je er wat mee kunt.

Zeker, ik vond het heel interessant! Voor mij is het een ontdekkingsreis, en hopelijk weet ik wat meer op het einde van de rit, dus dit soort discussies vind ik uiterst leerrijk.

Op 11 november 2010 10:01:41 schreef fred101:
Ik denk dat Bert dat wel wist, volgens mij heeft hij er beroepshalve mee te maken, maar ik vond het in ieder geval een heel interessant stukje.

Dat vond ik ook. Toch doe ik al sinds de jaren 90 niks meer professioneel met elektronica. Jammer. En ik ben beperkt op de hoogte van het een en ander, en doe het specifiek om de kennis.

Op 11 november 2010 12:17:23 schreef Frederick E. Terman:
[...]Het is wel zo dat juist in de amateurwereld leuk geëxperimenteerd wordt. Door je daarbij aan te sluiten voorkom je dat je alle wielen opnieuw moet uitvinden - vooral op het organisatorische vlak.
En wie weet, kun je dan zelf ook iets moois bijdragen zodat anderen er iets aan hebben of van leren, en zodat men ook weet dat jij dat was.
En je hóeft niet te zenden om een goede radioamateur te zijn.

Volledig akkoord, daarom zei ik ook dat het netjes is van Fred om zijn bevindingen neer te pennen. Wij hebben het hier over vrij complexe dingen terwijl een kristalradio een prachtig project zou zijn. Is het trouwens ook ooit voor mij geweest.

Tuurlijk, het is heel hip om te zeggen dat 'de amateurs' (allemaal hetzelfde ) maar zo weinig maken, maar wijs me maar eens een groep privepersonen aan waar meer geknutseld wordt, aan hard- of software, of aan nieuwe concepten.

Auto tuning?

Bij de piraatjes hoef je niet te zijn, die draaien maar eeuwig in hetzelfde rondje van AM zendertje op 6 MHz en, misschien wel,een STEREO zender op de FM band (kan nog net; de techniek is zo goed als afgeschaft)...

LOL, ja. Maar het heeft ook nadelen - als je over 50 jaar als uk van negen jaar oud al een QAM-2048 demodulator moet bouwen met daarop een TCP/IP stack voor je iets werkend hebt, wordt de barrière ook wel te hoog. Hoewel daar dan wel een SW oplossing voor zal zijn

Op 11 november 2010 12:38:54 schreef sterremuur:
Hier staat misschien ook nog wat nuttigs:

http://www.agentschaptelecom.nl/binaries/content/assets/agentschaptele…

Zeker, dit was ook nieuws en zeer zinvol. Ik vond bijvoorbeeld deze vergunningsvrije band: 433,050 - 434,790 MHz, 1 mW, geen kanaalraster, al interessant. Nooit van gehoord...!

Op 11 november 2010 15:01:53 schreef joopv:
Ik kan me haast niet voorstellen dat je - als het eenmaal op tafel werkt met een paar milliwatt - je niet zo enthousiast wordt dat je het over grotere afstanden en met grotere antennes wilt uitproberen.

Tja... misschien komt het nog. Maar zoals hierboven al gezegd, zou ik dan nog een ultralineaire eindtrap moeten bouwen, hetgeen al een hele uitdaging op zichzelf is.

Misschien zou ik me eens door deze jongen moeten werken:

http://www.amazon.com/High-Linearity-RF-Amplifier-Design/dp/1580531431…

Eérst moduleren. Dan demoduleren. Dan full duplex. En dan is het 2015 en zien we wel weer.

Bedankt aan iederen voor het meedenken.

Op 12 november 2010 00:44:46 schreef Bert_mc:

Uiteraard. Hoewel.. is het per Hz of over het algemeen?

totaal uitgestraald vermogen is begrensd.
dwz. het RF-vermogen wat jouw eindtrap produceert.
of jij dat vermogen in 62 Hz bandbreedte stopt (PSK-31) of in 20 MHz (FM-ATV) mag je zelf weten.
Er gelden alleen in sommige segmenten beperkingen tav. de maximale bandbreedte die je signaal in beslag neemt (wist je al.)

Bedoel je frequentiecomponenten? Indien ja, lijkt het me hetzelfde als binnen de band blijven hierboven? (het zal ook wel over een ordegrootte gaan, als de derde harmonische 60dB onder je primaire signaal zit, lijkt me dat niet al te vervuilend, bijvoorbeeld)

Daar is een ETSI-norm voor.
bijvoorbeeld :ETSI EN 301 783-1 V1.21
dekt de lading niet helemaal, omdat het daarbij om commerciele apparatuur gaat, voor zelfbouw gelden dacht ik dezelfde limieten.

Daar ben ik me van bewust. Zoals opgemerkt, ben ik niet van plan de ether in te gaan. Toch leek het me zinvol om iets te bouwen dat de regels van het spel volgt, zodat áls ik later toch de lucht in wil, gewoon de licentie moet halen.

Als je suggereert dat het logischer zou zijn om eerst de licentie te halen en dan aan zelfbouw te denken, dan kan ik je niet helemaal ongelijk geven. En als ik niet alle paar jaar verhuisde en geïnteresseerd was in zénden, had ik het al lang gedaan natuurlijk.

de amateurlicentie is internationaal geldig, en vaak gewoon zelfs overdraagbaar van het ene land in het andere. Zie ook CEPT recommendaties T/R 61-01 en T/R 61-02 (HAREC certificaat en gastlicenties)

Ik zal wel een vreemde eend in de bijt zijn, maar een zwart bakje kopen spreekt me niet zo aan. Ik koop liever een grote witte bak waar HP op staat

Ja, ik denk dat jouw drijfveren wel wat overeenkomsten hebben met die van mij. Jij bent dan nog netjes genoeg om alles uit te schrijven zodat de rest van de wereld nog iets heeft aan je ontdekkingsreis - en zo hoort het eigenlijk ook.

die dozenkopers, of stekkeramateurs, zijn WEL diegene die je het meeste hoort op de banden, de echte zelfbouwers en uitvinders onde de amateurs hoor je zelden of nooit.

Ja, jullie hebben natuurlijk gelijk - ik moet het gewoon eens doen. Als ik terug in Europa ben zal ik er achteraan gaan.

Meteen mee beginnen, niet mee wachten, je kunt vanuit een Amerikaanse Call makkelijker een machtiging krijgen in europa als andersom.

Interessant, dat wist ik niet. Van ADSL en Qualcomm Flash-OFDM enz. wel, maar niet van DVB-T. Ik heb net even bijgelezen, en je hebt uiteraard gelijk.

Hoe je betere prestaties krijgt met een downlink-only OFDM systeem is me niet onmiddellijk duidelijk - als je ontvanger niet kan uplinken en zeggen "gebuik kanaal 3-7, 34, 79 en 128 met QPSK ipv. QAM-64 en kanaal 98,348, en 765 helemaal niet" dan zit je nog steeds met een BER die niet nul is, net zoals met een breed gemoduleerde drager. Maar misschien is de coding zo gedaan dat de MPEG frames over meerdere kanalen uitgesmeerd worden, zodat de foutcorrectie/dataredundantie de frames terug in mekaar kan plakken? In principe kan het... Maar dan nog - ook breed gemoduleerde data kan in een zelfcorrigerend formaat verzonden worden, en zou in principe ook minder tot ongevoelig moeten kunnen zijn voor smalbandige interferentie.

DVB is downlink only, en OFDM zorgt ervoor (met slimme codeer-algoritmes natuurlijk) dat als je een gedeelte van de data verliest, de beeldkwalitiet slechter wordt. Heb je één draaggolf en valt die weg door storing, komt de datastroom geheel tot stilstand, en dan ook het beeld/geluid. bovendien wordt er niet per kanaal gewissels tussen QPSK en QAM-xx, maar is in het uitzendschema vastgelegd dat belangrijke informatie met een robuustere modulatie (QPSK) verstuurd wordt, en informatie die minder belangrijk is met QAM, waar veel informatie tegelijk, maar ook gevoeliger voor storingen/wegval verstuurd wordt.

Je zal wel weten wat je zegt, dus ik probeer het me even voor te stellen hoe het efficiënter zou kunnen zijn. Stel dat je om de 4kHz een draaggolf hebt, en dit duizend keer, 4MHz totaal. Je moduleert iedere draaggolf met QAM-64, met modulatiefiltersteilheid van bijvoorbeeld 0.5, dus bitrate moet (4kHz/(1+0.5))*6bits/symbol=~16kbps/drager zijn. 1000 keer 16kpbs is 16Mbps. Moduleer je nu een drager met QAM-64, door een filter met dezelfde steilheid, maar dan met 1000 keer hogere symbolrate, dan kom je toch op hetzelfde uit?

klopt, de datarate is gelijk, alleen is de storingsgevoeligheid anders.

spectrumplaatjes:

       1 drager               8 dragers 

   ********¦********         *¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦*
   ********¦********         *¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦*
   ********¦********         *¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦*
   ********¦********         *¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦*
 ----------¦---------       --¦--¦--¦--¦--¦--¦--¦--¦--
           1                  1  2  3  4  5  6  7  8
** modulatie
xx storing

       1 drager               8 dragers 

   ********¦********         *¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦**¦*
   ********¦***xx***         *¦**¦**¦**¦**¦**¦xx¦**¦*
   ********¦***xx***         *¦**¦**¦**¦**¦**¦xx¦**¦*
   ********¦***xx***         *¦**¦**¦**¦**¦**¦xx¦**¦*
 ----------¦---------       --¦--¦--¦--¦--¦--¦--¦--¦--
           1                  1  2  3  4  5  6  7  8


Beide spectra zijn even breed, helaas vertekend door de slechte ASCII-graphix

in geval van een storing(bijv etherpiraat met constante draaggolf) bij 1 draaggolf is alle informatie die gemoduleerd is geheel 'onbruikbaar' omdat je niet kunt onderscheiden tussen storing en signaal. Alle informatie in het spectrum is aan elkaar gerelateerd 'dankzij' de modulatietechniek.

In het geval van dezelfde storing bij 8 draaggolven is allen de informatie gemoduleerd op draaggolf 6 en 7 onbruikbaar.
de informatie in het spectrum is 'los van elkaar'

Bij bidirektionele kommunikatie (xDSL) worden deze dan gewoon afgeschakeld, of met pilot-informatie gemoduleerd. is de storing weg, dan wordt weer opgeschakeld.
bij unidirektionele communicatie (DVB-x) moet de modulator er voor zorgen dat de datastroom niet geheel tot stilstand komt door redundantie, voorwaartsfoutcorrectie etc.

Ervan uitgegaan dat de hoeveelheid energie per Hz constant gehouden wordt, en je dus met dezelfde S/N verhouding zit, zie ik zo even niet in hoe het een verschil in efficiëntie kan maken.

Misschien moet ik het elders zoeken. Moduleer je met een lagere chiprate, dan kan je meer FPGA brute kracht per symbol bovenhalen, en steilere filters bouwen. Bijvoorbeeld filtersteilheid 0.2 ipv. 0.5 -> 20MHz of 25% meer data. Maar dan moet je ontvanger weer harder werken, en de S/N verhouding gaat naar beneden, en de zender mag wel wat kosten maar de ontvanger moet eenvoudig kunnen blijven.

zie boven.

Ja, ik ben me bewust van dat probleem. Maar ik ga geen vermogenstrappen bouwen, dus ik zou gewoon een soort veredelde LNA met een gezonde dosis collectorstroom als "zendtrap" gebruiken. Als ik er +5dBm uitkrijg, heb ik al meer dan genoeg vermogen, en zal ik nog wel een paar dB onder het 1dB compressiepunt blijven.

Mini-circuits heeft wel leuke versterkertjes daarvoor.

Modulatie zal nog wel lukken maar demodulatie aan een redelijke bitrate? Als er S/N gewijs er nog iets van je signaal overblijft zou je door multipath storing wel met fasefouten te maken kunnen krijgen. En indien dat nog niet het probleem zou zijn, kan de decoderhardware de flessenhals worden - dat geldt voor iedere kwadratuurmodulatiemethoden hier beschreven trouwens...

Echter, een van de leuke dingen hier is dat ik een zelftrainend systeem wil maken - waarbij de transceivers aan beide kanten bitrate/chiprate/modulatiemethode (terugvallen op BPSK als het moet) aanpassen, en die ook op kunnen schakelen tot op de limiet van de link, of de HW, of de SW.

Bestaat dat niet al ? maar het blijft leuk om mee te spelen.

de rest volgt wel na het weekend.
Moet nog wat EMC-meten voor ik naar huis mag en de middagpauze is voorbij.

Bedoel je frequentiecomponenten? Indien ja, lijkt het me hetzelfde als binnen de band blijven hierboven? (het zal ook wel over een ordegrootte gaan, als de derde harmonische 60dB onder je primaire signaal zit, lijkt me dat niet al te vervuilend, bijvoorbeeld

Met 'de uitzending moet in zijn geheel binnen de band blijven' bedoelde ik: het signaal zoals het bedoeld is. Dus bijvoorbeeld alle bijbehorende zijbandjes. Zo kun je bijvoorbeeld geen AM of USB signaal maken op 14.349 MHz, ook al zou de assigned frequency (in dit geval de onderdrukte draaggolf) dan binnen de band vallen: de bovenzijband valt er dan toch buiten. Blijkbaar is de maximaal bruikbare draaggolffrequentie hier ongeveer 14.347 MHz, hoewel de band tot 14.350 loopt.

Maar daarnaast heb je nog de onbedoelde componenten, de spurii.
Van harmonischen kun je bijvoorbeeld niet verlangen dat ze in de betreffende band vallen. Van een spiegelmengproduct vaak ook niet.
Dat hoeft dan ook niet, maar er is een maximum niveau aan. Iedere spuriouscomponent moet onder dat niveau blijven.

--
Het je een beeld van àlle amateurs vormen, alleen door te luisteren naar steeds dezelfden die je op de locale repeater hoort, is niet altijd representatief genoeg.
Vandaar het voordeel van een wat bredere oriëntatie, via nieuwsgroepen, literatuur en natuurlijk de verenigingen; en niet te vergeten discussiegroepen zoals Circuits Online.

Overigens herinner ik me nog duidelijk hoe voegâh (pre-internet) júist de lokale repeater en het plaatselijke simplexkanaaltje wèl een goede indruk gaven van het geknutsel. Hele discussies werden op 2m uitgevochten, af en toe gelardeerd met kreten die wezen op een onbedoeld gebruik van de soldeerbout.

Op 12 november 2010 14:17:30 schreef Frederick E. Terman:
Met 'de uitzending moet in zijn geheel binnen de band blijven' bedoelde ik: het signaal zoals het bedoeld is. Dus bijvoorbeeld alle bijbehorende zijbandjes. Zo kun je bijvoorbeeld geen AM of USB signaal maken op 14.349 MHz, ook al zou de assigned frequency (in dit geval de onderdrukte draaggolf) dan binnen de band vallen: de bovenzijband valt er dan toch buiten. Blijkbaar is de maximaal bruikbare draaggolffrequentie hier ongeveer 14.347 MHz, hoewel de band tot 14.350 loopt.

Bedankt FET, dit scenario had ik zelf niet voorzien. Nu je het uitgelegd hebt is het uiteraard duidelijk.

Op 12 november 2010 13:55:43 schreef DC2PCC:
de amateurlicentie is internationaal geldig, en vaak gewoon zelfs overdraagbaar van het ene land in het andere. Zie ook CEPT recommendaties T/R 61-01 en T/R 61-02 (HAREC certificaat en gastlicenties)

Bedankt voor de tip, dit was een belangrijk argument.

die dozenkopers, of stekkeramateurs, zijn WEL diegene die je het meeste hoort op de banden, de echte zelfbouwers en uitvinders onde de amateurs hoor je zelden of nooit.

Ik geloof het best, omdat ik tot dat vakje behoor. Hoewel ik hier een goeie repeater gevonden heb met behoorlijk technische discussies op vaste tijdstippen.

Meteen mee beginnen, niet mee wachten, je kunt vanuit een Amerikaanse Call makkelijker een machtiging krijgen in europa als andersom.

Vermits ik iemand ben die goede raad opvolgt, heb ik deze besteld nadat ik je post gelezen had:

En ik heb me tegelijkertijd op het eerstkomende examen ingeschreven.

Het heeft me toch wel een twintigtal intensieve uren studie gekost om me erdoor uit te worstelen - geen sinecure met twee kleine kinderen en mijn werk. De boeken staan vol met (interessante) feiten, en het memoriseren kost tijd en moeite. Die feiten bleken achteraf helemaal niet tot de test te behoren, maar ja, baat het niet dan schaadt het niet.

Ik had het ook in drie sessies kunnen doen, maar ik had een deal met mijn vrouw gemaakt dat ik er twee dagen "niet zou zijn", en dat was voor haar makkelijker te accepteren dan drie keer één dag (of meer..) en dan nog drie keer naar het examen gaan. Dus alles moest in 1 hap. En de instaplicentie (Technician) is al genoeg om op 1500W in VHF en hoger te zenden, dus moest ik de General en Extra test gefaald hebben, dan was dat nog geen ramp.

En ik ben net terug van de test:

En het probleem is dus opgelost

Zo, hoppakee, papiertje in de zak. Gefeliciteerd

Gefeliciteerd !

Gefeliciteerd! Begrijp ik het nu goed dat je meteen een extra class examen hebt gehaald?
Nog even een fcc licentie en callsign aanvragen, maar dat is nu alleen een formaliteit.

Gefeliciteerd met het behalen van het papiertje!

Bedankt allemaal

Op 21 december 2010 09:11:06 schreef joopv: Begrijp ik het nu goed dat je meteen een extra class examen hebt gehaald?

Ja, ik heb gisteren de drie Technician, General en Extra examens op een rij gedaan. Dat was de meest efficiente manier en zo had mijn gezin er het minste last van. Ik heb nu toegang tot alle banden en modes met vol vermogen, maar ik ben niet zo een zendfanaat dus ik doe het niet voor de 1.5kW (Amerikaanse PEP limiet).

Trouwens, ik vond het Extra examen makkelijker dan General, en General makkelijker dan Technician - Extra is zeer technisch, General is wat minder technisch en heeft veel "HAM cultuur", hoe aan contests deelnemen, gedetailleerde band plans enz., en Technician is voornamelijk "waarom HAM zoveel spectrum toegewezen heeft gekregen voor zo weinig gebruikers", de etiquette, de geschiedenis, de Q-codes, hoe Emergency response werkt, het politieke en sociale aspect, enz.

En over techniek weet ik wel iets, dus voor Extra had ik 49 van de 50 vragen juist, General was 33/35 (en daar zaten een stuk of 3-4 gokken bij), en Technician had ik slechts 31/35. Nog ruim genoeg, maar ik had wel 90% van de studietijd in het sociale geïnvesteerd en de rest in techniek.

Nog even een fcc licentie en callsign aanvragen, maar dat is nu alleen een formaliteit.

Da's al gebeurd, over een paar dagen kan ik mijn callsign uit de FCC database vissen, en ergens rond nieuwjaar valt de licentie in de bus.

Is het trouwens niet zo dat in Europa (het CEPT gebied) over het algemeen maar 2 niveau's zijn? Novice en Advanced?

Hé, gefeliciteerd! Ik heb het indertijd ook zo gedaan als jij: steeds antwoorden ingeleverd, na laten kijken, gelijk nieuwe test gedaan. En meteen de morsetest 20wpm, maar die hoeft niet meer.

Ik had toen trouwens nog geluk bij een ongeluk: de test werd wekelijks in New York afgenomen, en mijn schip zou net die dag in New Jersey zijn; dat is goed te doen die afstand per openbaar vervoer en taxi.
Maar toen werd het rotweer en liep de boot vertraging op; het feest ging niet door.
Maar.. de vertraging werd een week, en zo kon ik dus toch examen doen. Over lucky b**ds gesproken.

In Nederland is er nu Novice en Full. Geen morsetest meer, dus alleen onderscheid op techniek en regels.

Ik heb mijn oude boeken ook allemaal nog. Het Operating Manual zie je hier nog gekaft in een oude zeekaart (van San Francisco). (er zijn nog veel meer boeken, maar die hoeven niet allemaal op de foto)

He FET, dat ik dat met jou gemeen mag hebben! .

Ik hoorde gisteren van de examinatoren dat Amateur Radio in NY niet meer is wat het geweest was, de WTC torens stonden tjokvol met alle mogelijke soorten repeaters, en dat is sindsdien nooit meer goed gekomen...

Over morse: ik heb het dus nog niet geleerd. Als de investering in tijd redelijk blijkt te zijn ga ik me daar nog wel eens in vastbijten.

En zou ik dan toch maar eens een transceivertje kopen? Een eenvoudige multibander en een antennetuner... Iemand tips?