Bromtol

Achter in mijn keukenla ligt een kleine garde, 'handklopper', die op dezelfde manier werkt, alleen dan zonder terug-vrijloop. Zet 'm rechtop in een beker bijvoorbeeld, duw op het handvat en hij draait.

[Bericht gewijzigd door Frederick E. Terman op zondag 14 juni 2026 11:39:09 (21%)]

Nog vóór de pompschroevendraaier was er een stuk gereedschap dat met het pleonasme "drillboor" werd aangeduid. Daar hoorden kleine spadeboortjes bij om bijvoorbeeld gaatjes voor spijkertjes in hardhout te maken. Werd ook veel op lagere scholen gebruikt bij het vak 'handarbeid' (soms cynisch met 'pruts' aangeduid).
De pompschroevendraaier was uitgevoerd met een schuifje waarmee je de draairichting kon omkeren of om het mechanisme te blokkeren.
Er zaten twee tegengestelde spiralen in; één voor linksom en één voor rechtsom.

Gluid van de bromtol werd, voor zover ik me herinner, door sleuven en lipjes, die door de draaiwind een brommend en fluitend geluid veroorzaakten.
Soms zat er ook nog een mechaniekje in, dat met een aanstekervuursteentje vuurverschijnselen maakte.

@FET:
Bestaan die dingen nog en zelfs zónder batterijen?

Edit @revado:
Middelpunt zoekendekracht zul je bedoelen

Tenzij het een drie-fasige bromtol is ... hoort dit heel erg in de koffiehoek.

F16 takeoff

Da's ook geen elektronica

De rest is fysica/science, maar evengoed interessant en toepasbaar

_{^{P.S. @Hubie
Hoe smaakt Escherichia Coli?}}

Geen idee,ons water komt ergens anders vandaan (Lexmond)BTW,fakenews lees ik net...

Op zondag 14 juni 2026 08:11:41 schreef harry61:
Jullie lezen of snappen mijn vraag niet.
Als je een Bromtol in beweging wilt brengen zodat die rond draait , moet je op een knop met een pin / staaf ( ? ) er aan drukken. Hoe sneller je druk ,des te harder begint hij te draaien. Hoe heet zo'n staaf en hoe ziet dat mechanisme er uit in een Bromtol !?!

Hoe ze het precies noemen weet ik niet, maar volgens mij is het dit mechanisme:
https://houtje-touwtje.com/product/drilboor

Dank menschen of leden voor de antwoorden.
Aan het antwoord van revado en Spog2 heb ik het meeste aan. Dank daarvoor.

Mvg

Op zondag 14 juni 2026 11:51:03 schreef Tidak Ada:
...Edit @revado:
Middelpunt zoekendekracht zul je bedoelen...

Ja altijd weer zo'n leuke benaming van de kracht die nodig is om een massa in een rondje te laten draaien. Middelpunt 'zoekende' kracht lijkt me niet goed. Krachten zoeken niet zelf hun richting. Beter gezegd: trajecten van bewegende massa's wijken slechts van hun rechte baan af als er een (externe) kracht op wordt uitgeoefend. Bv. door de wand van de trommel in je wasmachine tijdens centrifugeren of de hangers in een zweefmolen die voorkomen dat de stoeltjes rechtdoor vliegen. 'Centrifugaal-kracht' wordt dan ook niet voor niets een schijnkracht genoemd. Middelpuntzoekend en middelpuntvliedend worden door elkaar gebruikt, dus wat is correct? Het hangt er vanaf of je op de bromtol zit of op terra firma. Die z.g. schijnkracht bestaat natuurlijk wel degelijk: F=mv²/r .

Op zaterdag 13 juni 2026 22:20:44 schreef harry61:
De Bromtol.

welk apparaat heeft dezelfde werking.

Mvg

EV 's, ze rijden regelmatig door de straat en klinken als een bromtol
Sommigen hebben ook nog bling bling TL verlichting aan de voor en/of achterzijde

Op donderdag 18 juni 2026 01:54:56 schreef soldeersmurf:
[...]
Ja altijd weer zo'n leuke benaming van de kracht die nodig is om een massa in een rondje te laten draaien. Middelpunt 'zoekende' kracht lijkt me niet goed. Krachten zoeken niet zelf hun richting. Beter gezegd: trajecten van bewegende massa's wijken slechts van hun rechte baan af als er een (externe) kracht op wordt uitgeoefend. Bv. door de wand van de trommel in je wasmachine tijdens centrifugeren of de hangers in een zweefmolen die voorkomen dat de stoeltjes rechtdoor vliegen. 'Centrifugaal-kracht' wordt dan ook niet voor niets een schijnkracht genoemd. Middelpuntzoekend en middelpuntvliedend worden door elkaar gebruikt, dus wat is correct? Het hangt er vanaf of je op de bromtol zit of op terra firma. Die z.g. schijnkracht bestaat natuurlijk wel degelijk: F=mv²/r .

Die kracht heet centripetaal...

Middelpuntd zoekendekracht in gewoon Nederlands, zoals ik al eerder schreef

^{_{(https://www.circuitsonline.net/forum/view/message/2658595#2658595)}}

@Soldeersmurf: Zowel mijn Natuurkunde leraar en mijn (Delftse) hoogleraar, vertelden dat die middelpunt vliedende kracht in feite een niet anwezig zijn van de middelpuntzoekende(centripetale) kracht aanduidt. Er bestaat geen kracht die een voorwerp van het centrum af duwt of trekt. De beweging na het wewgvallen van een centripetale kracht zal altijd tangetiëel verlopen, NOOIT radiaal

Het ding is het meest te vergelijken met een harmonica. De lucht stroomt langs de strookjes en vormt de tonen.

Zou dat? Het lijkt me waarschijnlijker dat er enkel wat oordeelkundig geplaatste en gedimensioneerde gaatjes zijn gemaakt, waar de doorheenstromende lucht dan een fluittoon in opwekt. Zolas men over een fles(je) heen kan blazen om een fluittoon te vormen.

Accordeons, melodeons, (mond)harmonica's, bandoneons &c vormen hun toon met vrijslaande metalen tongen. Dat zal wel te complex/duur zijn voor op een stuk speelgoed.

PS ja, ik had er ook eentje, in mijn kinderjaren. De klank kan ik me niet herinneren na al die tijd.

Als je een Bromtol in beweging wilt brengen zodat die rond draait , moet je op een knop met een pin / staaf ( ? ) er aan drukken. Hoe sneller je druk ,des te harder begint hij te draaien. Hoe heet zo'n staaf en hoe ziet dat mechanisme er uit in een Bromtol

Het is een vaker voorkomend mechaniekje, waarbij schroefdraad omgekeerd wordt gebruikt (in plaats van dat een draaiende beweging wordt omgezet in een lineaire beweging, zoals in 99.99% van de toepassingen van schroefdraad, gebeurt het hier omgekeerd: lineaire beweging wordt omgezet in een draaiende beweging).

Hieronder wat gereedschap waarin dat idee gebruikt wordt. Drie pompschroevendraaiers, een pompboor, twee drilboren en een zakkentrekker.

De hele grove spoed van de draad doet ook denken aan een Archimedesschroef.

Op donderdag 18 juni 2026 15:16:43 schreef Paulinha_B:
Zou dat? Het lijkt me waarschijnlijker dat er enkel wat oordeelkundig geplaatste en gedimensioneerde gaatjes zijn gemaakt, waar de doorheenstromende lucht dan een fluittoon in opwekt. Zolas men over een fles(je) heen kan blazen om een fluittoon te vormen.

Accordeons, melodeons, (mond)harmonica's, bandoneons &c vormen hun toon met vrijslaande metalen tongen. Dat zal wel te complex/duur zijn voor op een stuk speelgoed.

De eenvoudige stripjes verenstaal zijn niet duur. Ze geven de gewenste lage tonen en in de juiste akkoord-stemming.
De tongen zitten onder in de tol, waar de lucht aangezogen wordt. Bij de uitstroomgaten aan de zijkant, waar de lucht de tol uitgeslingerd wordt, zie je ze dus niet; je moet bij de voet kijken.

Uitleg op Kreiselparadies (een grotere verzamelaar/handelaar):

[..] hoe sneller hij draait, hoe luider hij 'zingt'. Dit wordt mogelijk gemaakt door kleine openingen die zijn aangebracht op de plaats waar het metalen lichaam van de tol het breedst is.
Zodra de tol draait, wordt de lucht uit zijn binnenste door de middelpuntvliedende kracht naar buiten geslingerd.
Tegelijkertijd stroomt er lucht naar binnen via openingen onderaan de voet van de tol om de in de tol ontstane onderdruk te compenseren. De kleine metalen tongetjes die aan deze gaatjes zijn bevestigd, trillen door de luchtstroom en laten de tol zoemen.

[cursivering toegevoegd]

--
Filmpje waarin de tongen van een bromtol aangewezen en 'bespeeld' worden:
A Closer Look at that Spinning Top

Op donderdag 18 juni 2026 14:55:51 schreef Tidak Ada:
Middelpuntd zoekendekracht in gewoon Nederlands, zoals ik al eerder schreef

^{_{(https://www.circuitsonline.net/forum/view/message/2658595#2658595)}}

@Soldeersmurf: Zowel mijn Natuurkunde leraar en mijn (Delftse) hoogleraar, vertelden dat die middelpunt vliedende kracht in feite een niet anwezig zijn van de middelpuntzoekende(centripetale) kracht aanduidt. Er bestaat geen kracht die een voorwerp van het centrum af duwt of trekt. De beweging na het wewgvallen van een centripetale kracht zal altijd tangetiëel verlopen, NOOIT radiaal

Dat laatste (tangentiëel, zonder afbuiging dus) had Huygens al geformuleerd, maar wordt vaak toegeschreven aan Newton (zijn 'traagheidswet´). Zo zijn er wel meer uitvindingen / ontdekkingen die op het conto van één persoon worden geschreven, maar ook in de 16^e eeuw was er al sprake van verspreiding van kennis over de m.n. westerse wereld en hebben wetenschappers inspiratie geput uit de geschriften van collega's.

Centripetaal betekent letterlijk 'naar het midden toe gericht'. Persoonlijk vind ik dat een betere benaming dan middelpuntzoekend omdat een kracht niet zijn eigen richting zoekt, maar opgedrongen wordt. De meesten onder ons weten wel hoe het zit met een cirkelbeweging.
Nomenclatuur is niet altijd even duidelijk. Bv. bij 'een geschakelde of schakelende voeding gaat het ook nogal eens mis.

Vrije val is ook een leuk dingetje: laat vanaf een toren een steen vallen op een windstille dag, en controleer met een schietlood of het punt van inslag loodrecht onder het 'lanceer-punt' ligt.. Hint: je staat niet op een van de polen want daar zijn bij mijn weten geen torens...

back to topic
De bromtol bromt t.g.v. Helmholtz resonantie. Blazen over een flessenhals heeft hetzelfde effect.

Hier zie je de tongen, die ik hierboven al noemde, in de onderkant van de bromtol. Het grote tol-lichaam zit hier normaal boven, maar is hier verwijderd.
Dit is een ingewikkelder model bromtol, waarin een schijf langzaam ronddraait en zo steeds andere tongen afdekt en vrijlaat, waardoor de tol wisselende akkoorden laat horen.
(Op Kreiselparadies noemen ze zo'n tol een Choralkreisel.)

http://www.waynesthisandthat.com/howmusicaltopswork.html

Eenvoudiger model: A Closer Look at that Spinning Top

Op zondag 14 juni 2026 10:21:21 schreef revado:
Door de midelpunt vliedende kracht van het vliegwiel blijft het ding staan, zo werkt een gyroscoop ook,
Als je een keer een draaiende harddisk in de hand hebt gehad ( alleen met een oude doen..!) weet je hoe dat aanvoelt, die wil ook in dezelfde stand blijven zoals je hem houdt.

[bijlage]

Ik heb me nooit echt verdiept in gyroscopen, maar volgens mij is het niet de middelpunt-vliednde kracht, maar het behoud van draaimoment waarom dat ding zich tegen verandering van as-richting verzet. Je hebt me aan het denken gezet. Hoe zit het met een zweefmolen als de as kantelt. Blijven de flexibel opgehangen stoeltjes in hetzelfde vlak draaien of willen ze de kanteling tegengaan?

[Revado] Als je een keer een draaiende harddisk in de hand hebt gehad

Probeer datzelfde nu eens met een zware haakse slijper De gyroscopische precessie kan je behoorlijk (en gevaarlijk) verrassen als je niet enigszins bekend bent met zo'n slijptol en je niet verwacht dat de slijper hele andere dingen wil doen dan dat jij wil....

M'n colleges over dit onderwerp liggen heel ver achter me maar ik kan me nog goed herinneren hoe volstrekt niet-intuïtief het allemaal was. Je oefent een moment uit in een bepaalde richting, maar de beweging vindt plaats over een hoek van 90 graden verdraaid. What the !@#$!@# ?!

De vergelijkingen kan ik oplossen en mee rekenen, maar begrijpen doe ik het nog steeds niet.

Voor wie nog steeds niet overtuigd is van de pure magie (wat had Arthur C. Clarke daarover ook alweer te zeggen?....): een bijzondere tol die zichzelf omkeert https://www.youtube.com/watch?v=AyAgeUneFds&t=28s Ik ben er 100% zeker van dat de bromtol van OP dat niet kon!

Wat stabiel lijkt blijkt instabiel te zijn, en wat op het eerste gezicht instabiel lijkt blijkt verbazingwekkend stabiel te zijn .

Gyroscopische precessie speelt ook een belangrijke rol in de verklaring van de werking van de boemerang. Er is iemand gepromoveerd op dit onderwerp (heb het proefschrift ooit gelezen proberen te lezen). Gelukkig hoef je de hogere wiskunde niet te kennen om een netjes terugkerende boemerang in elkaar te prutsen....

[Edit: zelfs de groten der fysica vermaken zich prima met zo'n tippe top..... Gelukkig, ik voel me nu plots wat minder dom

Wolfgang Pauli en Niels Bohr, druk bezig met wetenschappelijk onderzoek:

Hier nog eens de link van direct onder de startpost; erg leuk om te lezen.
De natuurkunde van 't vrije veld

De link springt naar [p.33]. Het gedeelte over de tol, gyroscoop etc. begint op [p.73]; even scrollen of schuiven dus.

Interessant, dat 'natuurkunde van 't vrije veld'; nooit geweten dat tollen ook een nutatie-beweging uitvoerden. Ik kende dat verschijnsel alleen van hemellichamen.

Heb zojuist ook de dissertatie over boemerangs teruggevonden; die was van Felix Hess, uit 1975. https://www.rug.nl/society-business/center-for-information-technology/…

N.a.v. al deze discussies ga ik één dezer dagen toch eens de draaibank aanzwengelen om een leuke RVS tol te maken....

Op zaterdag 20 juni 2026 09:24:51 schreef nonius:

Heb zojuist ook de dissertatie over boemerangs teruggevonden; die was van Felix Hess, uit 1975. https://www.rug.nl/society-business/center-for-information-technology/…

Geweldig die dissertatie over boemerangs.
Leuk om dat eens terug te lezen. Heb indertijd met mijn HBS natuurkunde ook geprobeerd om het artikel in Scientific American te lezen. De wiskundige uitwerking van de baan van zo'n ding blijkt dus heel ingewikkeld. Maar de experimentele uitwerking was geniaal. Lampjes op de boemerang en dan bij nacht de baan fotograferen in het Stadspark!

Ja, goede vondst!

Ik herinner me een natuurkundeles waarin de boemerang onderwerp was. Voor ons scholieren ging het toen om het traagheidsmoment, en hoe dat ook afhangt van de massaverdeling. Dat kwam bij het boemerangverhaal ook voor.
De foto van de verlichte boemerang in de vlucht stond ook in de blaadjes die we als lesmateriaal uitgereikt hadden gekregen.

Het moet haast wel zo zijn dat de enthousiaste leraar de dissertatie van Hess heeft gebruikt om deze les te maken. (En dat zal er ook heus wel bij hebben gestaan, maar zulke kleine lettertjes las je op die leeftijd niet. )
Mooi om nu eens de bron te zien.

Heb zojuist ook de dissertatie over boemerangs teruggevonden; die was van Felix Hess, uit 1975. [url]https://www.rug.nl/society-business/center-for-information-technology/organisation/geschiedenis/fhess[/url]
[/quote]
Die Hess heeft er serieus op gestudeerd, een paar jaar. En er een flink boek over geschreven van liefst 555 pagina's.
Als ik het boek wil kopen vraagt men er ~€250 voor.
Ik vond een downloadexemplaar. Zie bijage.

P.S.1: Mijn download posting mislukte, mogelijk "illegale" route.
Ik had de 3 delen gevonden. Zie verder @nonius hieronder. Dankuwel!

De volledige dissertatie staat online: https://boomerang.ffvl.fr/sites/boomerang.ffvl.fr/files/archives/franc…

Heb hem rond '94 gelezen; hij zat in de collectie van de openbare bibliotheek Rotterdam, óf die van de Erasmus universiteit óf die van de TU-Delft (waar ik ook lid van was, hoewel geen student aldaar).

Bij het doorbladeren ervan zag ik in de literatuurlijst ook weer 'natuurkunde van 't vrije veld' voorbijkomen (in de uitgave van 1972 gaat p.287 blijkbaar over boemerangs); zie bijlage.

De opmerking van Hess over het ontbreken van de natuurkundige en wiskundige modellen over boemerangs en zijn verbazing daarover, deden me terugdenken aan de tijd dat ik serieus overwoog een promotie-traject in te gaan. (op het gebied van materiaalkunde, in het bijzonder hardmetalen en de keuze van de juiste hardmetaalsoort voor een specifieke boorbewerking die zowel verspanend als koudvervormend is, en daardoor volstrekt tegengestelde eisen aan het HM stelt.)

Hoewel er bibliotheken vol zijn geschreven over draaien en frezen was er over deze specifieke verspanende bewerking in de hele geschiedenis van de mensheid slechts één boek geschreven, dat ook nog eens voor de helft over een heel ander onderwerp ging. Verbazingwekkend hoe weinig er bekend over was, los van de empirische ervaring van mensen uit de praktijk.

Vandaar dat die opmerking van Hess me toch even trof - het kwam me heel erg bekend voor.