Kompas

Hoeft niet per se voor school te zijn. Ahrend maakt(e) ook kantoormeubelen.

Het is wel een aparte vorm. Zoeken op "kompas in houten kistje" levert veel hits op, maar dan gaat het altijd om een rond kompas in een vierkant kistje.

Volgens Google Lens is het dit:
Het object op de afbeelding is een Britse loopkompas uit de Tweede Wereldoorlog.
Deze kompassen werden gebruikt door legerofficieren van het Britse leger tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Ze werden gebruikt om andere instrumenten, zoals een theodoliet of een vlakke tafel, nauwkeurig uit te lijnen met het magnetische noorden.
Het is een type magnetisch kompas dat ook wel een "trough compass" wordt genoemd.
Het kompas is vaak te vinden op een artillerietafel en is een verzamelobject uit de Tweede Wereldoorlog.

Kan onderdeel zijn van een galvanometer set...

Met zijn klein bereik lijkt het meer een soort van uitlijn gereedschap. Zou je er magneetvelden mee kunnen uitlijnen?

https://surveyforbeginners.wordpress.com/2019/01/19/trough-compass/
Het lijkt inderdaad een through compass te zijn.

Die werden oa gebruikt om kaarten op de kaarttafel precies N/Z te leggen. Grote kans dat het dan wat met zeevaart te maken heeft gegeven de locatie (Zeeland) Maar ook om andere instrumenten uit te lijnen.

Ze werden idd ook door deRoyal Artillery in WW1 gebruikt. https://www.scientificcollectables.com/page_enlarge2369X.html en in WW2 https://www.marketgardenmilitaria.com/product/british-ww2-trough-compa…

Ahrend was waarschijnlijk niet de fabrikant maar een "sticker plakker" https://compassmuseum.com/geo/geo_1.htm#AHREND

[Bericht gewijzigd door fred101 op maandag 30 juni 2025 16:47:12 (10%)]

In mijn "instrumenten" verzameling heb ik óók wat van die "kompassen".
Zitten normaal in een houten doosje.
Déze hoort bij een assortiment kompas/richting/afstand en hoogte instrumenten.
Werd inderdaad gebruikt bij het met z.g. "veldkaarten "ter velde" vastleggen van geografische gegevens.
ruud

Zou het kunnen zijn om het kompas van vliegtuigen e.d. te 'zwaaien', i.e. het boordkompas te ijken, of in elk geval, de deviatie ervan vast te stellen?

Bij die procedure wordt de neus van het toestel naar het exacte (magnetische) noorden gericht, waarna de deviatie van het boordkompas wordt bepaald en in een tabel vastgelegd.

Vervolgens ook voor een aantal andere punten.

De paar keer dat ik heb geassisteerd bij het 'zwaaien' van kompassen werd overigens wel een normaal kompas gebruikt, met bekende nauwkeurigheid.

[Edit: uitleg van anderen gelezen; dat lijkt me inderdaad een logischere toepassing....]

En je hebt mijn grote (van een D.D. landings vaartuig) en mijn zo'n klein knoopje. Zie foto
Overigens is het "magnetische" noorden géén constante factor.
Veranderd met de tijd (eeuwen) en de afwijking t.o.v. van het "echte" noorden is afhankelijk van je locatie op onze wereld bol.
Ik dacht op dit moment in Amsterdam (als voorbeeld) een afwijking van iets van 5 graden.
Wanneer je méér over kompassen etc. wil weten is het "handboek kaart, kompas & GPS" een een aanrader.
ruud

Eeuwen? Zeg maar maanden!
Nu Amsterdam/Schiphol 2°30' oost. Maar daar komt per jaar ca. 10' bij, een hele graad per zes jaar dus.
Om de enkele tientallen jaren moeten dus sommige landingsbaannummers overgeschilderd worden. (nee, echt)

Inderdaad, belachelijk dat de orientatie van de pistes nog steeds wordt uitgedrukt tegenover het onstabiele magnetische noorden. Terwijl ongeveer geen hond nog navigeert op het magnetische kompas.

Wie zegde daar dat de vliegerij een zeer conservatieve omgeving is ?

Maar op openstreetmap verneem ik toch dat er, in gebieden met extreme magnetische variatie, zoals bv. Noord-Canada, een T wordt toegevoegd om aan te geven dat een piste-orientatie berust op "True" north en dus niet op "magnetic" north.

@nonius, aangaande het "ijken" van magnetische kompassen:

Ja dat was ooit cruciaal. Er waren speciale installaties, met een houten platform waarop het vliegtuig kwam, en dat op glazen kogels kon ronddraaien. Let wel, het houtwerk mocht niet gespijkerd worden want spijkers zijn nu eenmaal van ijzer.

Naar verluidt zouden er nog resten zijn van dergelijke installaties in de rand van vliegveld Grimbergen en luchthaven Antwerpen-Deurne, en misschien nog meer.

cfr. https://www.openstreetmap.org/way/688727409 bijvoorbeeld.

Het meest verwarrende vind ik dat in het Engels een 'passer' een 'compass' (of 'compasses') wordt genoemd.
Hoe dat ooit zo ontstaan is...

Sterker nog: het is een pair of compasses.

Paulinha_B: het 'zwaaien van de kist' waarbij ik heb geholpen (zweefvliegtuigen) ging wat ambachtelijker: gewoon elke 30 graden de kist in de juiste richting zetten, vleugels horizontaal houden en het boordkompas aflezen en deviatie bepalen en in de correctietabel aantekenen.

Navigatie ging trouwens volledig onder VFR. Kerktorens, spoorlijnen en snelwegen had je trouwens nog het meeste aan bij de navigatie. Het kompas zat er eigenlijk meer voor de sier....

Net zoals een schaar in het Frans heet "une paire de ciseaux". Maar check maar eens hoe die zuiderburen een beitel noemen...

Dat Nederlands van ons zit nog niet zo gek in elkaar.

het 'zwaaien van de kist' waarbij ik heb geholpen (zweefvliegtuigen) ging wat ambachtelijker: gewoon elke 30 graden de kist in de juiste richting zetten, vleugels horizontaal houden en het boordkompas aflezen en deviatie bepalen en in de correctietabel aantekenen.

Voor zover ik begrijp - het verhaal dateert van voor mijn tijd - was dat maar precies wat men deed op die houten platformen op glazen draaikogels. Die laatste omgeving was (hopelijk) vrij van externe magnetische krachten, en dus nauwkeuriger. Maar jawel, zo'n tabelletje met gemeten afwijkingen hoort standaard bij een magnetisch kompas, zeker in een klein vliegtuig en wellicht ook in grotere en in boten.

En ja, dat magnetisch kompas is van alle boordinstrumenten het minst nuttige, vandaag, want iedereen navigeert op GNSS; maar het is wel een van de weinige wettelijke vereisten, toch minstens voor een ULM in Belgie.

Op maandag 30 juni 2025 21:57:49 schreef Paulinha_B:
[...]

Voor zover ik begrijp - het verhaal dateert van voor mijn tijd - was dat maar precies wat men deed op die houten platformen op glazen draaikogels. Die laatste omgeving was (hopelijk) vrij van externe magnetische krachten, en dus nauwkeuriger. Maar jawel, zo'n tabelletje met gemeten afwijkingen hoort standaard bij een magnetisch kompas, zeker in een klein vliegtuig en wellicht ook in grotere en in boten.

Tijdens mijn (20 jaar geleden) onderzoek naar de V1 (FZG76) lanceerplekken in Nederland kwam ik zo'n Kompas Kalibratie plek tegen in Joppe.
Een ronde betonnen plaat, in het midden een centraal gelegen metalen holte en aan de buitenkant van die plaat een rond lopende gleuf waarin de buitenste wielen van de V1 transport kar rond gereden werd.
De oorspronkelijke koperen graad verdeling was inmiddels verdwenen.
Daarnaast nog spoorrails en resten van de lanceer installatie.
ruud
Sorry, misschien iets buiten het onderwerp

Ik moet hier nog ‘ergens’ een Recta kompas hebben (Zwitsers leger), wat een hulpdingetje had om op het zuidelijk half rond een enigszins juiste correctie te geven. Dat gebruikte ik in Indonesië in de tijd dat er nog geen GPS was voor algemeen gebruik (jaren 90 vorige eeuw!).
Mogelijk weggegooid omdat er een grote luchtbel in was gekomen.

Een kompas richt zich naar het aardmagnetisch veld, maar als er nu eens veel invloed van zonnedeeltjes zijn, dan krijg je het mooie noorderlicht, maar heeft dit ook invloed op het magnetisch veld van de aarde? Ik denk dat ik meer vertrouwen heb in een gyrokompas.

Ik denk dat ik meer vertrouwen heb in een gyrokompas.

Een magnetisch kompas is erg simpele technologie waar maar weinig mis mee kan gaan, het is erg betrouwbaar. Een gyrokompas, daarentegen, heeft last van drift *en* is een mechanisch en electronisch gecompliceerd technisch hoogstandje. Alhoewel moderne gyrokompassen geen vliegwielen meer bevatten, maar bijv. laserinterferometers. Zo'n laatste heb ik er hier ook nog eentje liggen.

[Bapaktus] Tijdens mijn (20 jaar geleden) onderzoek naar de V1 (FZG76) lanceerplekken

De V1 was toch de FS-103 (Fieseler-Storch)? Zo herinner ik het me tenminste toch. Of bestonden er meer varianten? (licentiebouw bijv.)

Op dinsdag 1 juli 2025 07:06:37 schreef nonius:

De V1 was toch de FS-103 (Fieseler-Storch)? Zo herinner ik het me tenminste toch. Of bestonden er meer varianten? (licentiebouw bijv.)

Soms kom ik ook de naam Fieseler-Storch tegen, maar de in de Duitse leger handboeken en andere documenten wordt alleen de naam FZG76 gebruikt.
Fieseler was de bouwer
FZG staat voor Flak Ziel Gerät.
Voor mij ligt een kopie van het originele handboek van deze FZG76.
Een dik boek van 193 pagina's. Teksten, schema's etc.
In sommige V1's werd een zender , de Fug23 (Funk Gerät)ingebouwd.
Ik heb van deze zender een replica gebouwd voor het museum vlb Deelen.
Maar dat is een geheel ander onderwerp
ruud
NB, een paar pagina's gescand uit dit handboek bij gevoegd.

Op maandag 30 juni 2025 21:34:04 schreef Paulinha_B:
Net zoals een schaar in het Frans heet "une paire de ciseaux". Maar check maar eens hoe die zuiderburen een beitel noemen...

Dat Nederlands van ons zit nog niet zo gek in elkaar.

<bril>

Dat is niet alleen in het Frans zo, de Engelsen kunnen er ook wat van, mijn leraar op school had het niet over glasses maar over een pair of spectacles

c/p
Is a pair of spectacles correct?
Spectacles is always a plural word. It has no specific plural form. We put pair of or pairs of in front of the word glasses to give it its singular and plural form. In the given sentence, the phrase before the word 'spectacles' i.e., 'this brand of' shows that, we are talking about a single pair or brand of spectacles.

Hmm, verkeerde afdeling, dit is koffiehoek gezever.

Officieel is dat correct,, glasses komt van he amerikaans af.

Dank voor de uitleg, Bapaktus! Weer wat bijgeleerd. Vooral het Flugzeughandbuch is erg leuk!

Heb in m'n jonge jaren nog de bouw van een pulsejetmotor ondernomen. Is jammer genoeg nooit afgekomen (de verbrandingskamer, van zeer dun RVS, was destijds helaas een brug te ver voor mij om zelf te lassen. TIG-lassen behoorde toen nog niet tot m'n vaardigheden). De reed-valve (model 'flower petals') is me nog wel gelukt om te maken d.m.v. 'chemical machining', i.e. etsen.

Een maat noemde m'n werkplaatsje in die tijd 'Nonius straalmotorenfabriek'.

[Edit: en het was inderdaad 'Fieseler', niet 'Fieseler Storch', zoals ik abusievelijk schreef. Mijn geheugen liet me in de steek; de 'Storch' was een bepaald model vliegtuig, niet de naam van de bouwer. Tsja, het is allemaal lang geleden dat ik me met die materie heb beziggehouden.]

[Edit2:

FZG staat voor Flak Ziel Gerät.

Heb me een tijdje achter m'n oren zitten krabben over deze vreemde naam. Waarschijnlijk een vorm van misleiding om het als 'oefendrone voor FLAK' te omschrijven? Net zoals de V3 (het superkanon) als 'Hochdruckpumpe' werd omschreven. Of is het ook echt ingezet geweest als oefendrone voor luchtafweergeschut? Enfin, allemaal erg interessant maar ook erg off-topic v.w.b. het onderwerp 'kompas'.... Met excuses aan Fred101]

[Bericht gewijzigd door nonius op dinsdag 1 juli 2025 19:16:52 (22%)]

Op dinsdag 1 juli 2025 11:04:25 schreef mel:
glasses komt van he amerikaans af.

Nee, glasses is al sinds ze ze in de middeleeuwen gingen maken, het Engelse woord voor bril. Met de kolonisatie van wat nu de VS zijn namen ze dat woord mee en gebruikten het daar ook. 'Spectacles' bestond toen nog niet als woord.
Veel later pas, in de Victoriaanse tijd, kwam in Engeland 'spectacles' in de mode - want Latijn, dus beter. De Amerikanen, niet zo gek op Engeland, namen dat niet over, voor zover ze het al meegekregen hadden.
En vrij snel raakte 'spectacles' weer uit de mode - want Latijn, dus oud - en werd het ook in Engeland weer gewoon glasses. Behalve als je ook echt oud wás en dat wilde laten horen; leraren, bijvoorbeeld.
Alleen de laatste jaren vind men het wel hip om over 'specs' te praten (zie ook sommige bedrijfsnamen).

Meer on topic: ja, door zonneactiviteit wijzigt ook de veldverdeling van het aardmagnetisch veld. De isogonen (lijnen van gelijke variatie) verplaatsen zich dan. Gaat het erg tekeer, zoals de laatste tijd weer af en toe, dan zie je het kompas gewoon bewegen, en flink ook soms.
Sommige radioamateurs gebruiken zo een fluxgate met wat elektronica eraan als aurora-waarschuwer.

Schepen gebruiken vaak een noordzoekend gyrokompas, dat dus (met correcties uit een tabel of via de interface) als vervanger van het magnetisch kompas gebruikt kan worden. Toch hebben alle schepen als 'standaardkompas' een magnetisch kompas.

Een noordzoekende gyro kan in een vliegtuig niet werken. Aan boord zijn wel 'rate gyros', die bochten kunnen detecteren, maar uiteindelijk komt de koers van het magnetisch kompas. Door ze te combineren hoef je niet naar een slingerende kompasroos te kijken, maar dat kompas is dus wel nodig.

Een GPS geeft niet vanzelf een koers, daarvoor heb je een verplaatsing nodig. Nu beweegt een vliegend vliegtuig natuurlijk altijd, dus dat is niet zo'n praktijkprobleem. Maar op de grond geparkeerd weet de GPS niet hoe het vliegtuig staat; hij kan geen heading geven en geeft dus steeds fake koersen uit de ruis in de positiebepaling.

--
Een middelbareschool-klasgenoot van mijn zoon schreef eens een spannend opstel over de Bermudadriehoek. Héél opvallend, vond hij, was dat de magnetische variatie daar ter plaatse... wait for it... nagenoeg NUL is! (enge spookgeluiden).
Mijn zoon merkte op dat als de variatie daar nul is, dat dan de variatie aan de ene kant meer oostelijk moet worden, en aan de andere kant meer westelijk. Maar dat kan niet doorgaan; érgens - ruwweg 180 magnetische graden verderop, al hoeft dat lang geen 180 echte graden te zijn - moet de variatie óók weer nul zijn.
Laat nou net o.a. Nederland op die lijn liggen toen! Ah, Bussum, het Bermuda van de Oude Wereld.. (Twilight Zone melodietje)