Kompas

Dank voor de taalles, heer @FET! Niet alleen inzake elektronica kan ik nog van u leren, zo te zien!

Had ik overigens niet begrepen dat ook het beste gyrokompas een beetje verloopt met de tijd, en dus periodiek dient te worden bijgesteld uit een referentie - met als voordehandliggende referentie het magnetisch kompas?

[Bericht gewijzigd door Paulinha_B op (53%)]

FET: wat een grandioos off-topic, maar zalig-leerzame uitleg! Ik slaap vannacht weer wat minder dom....

Paulinha_B: Een gyroscoop handhaaft z'n positie in de ruimte. Het probleem is dat de positie van de aarde in de ruimte continu verandert: ze wentelt zich om haar as en draait om de zon.... Dus ten op zichte van het (niet-vaste) referentiepunt 'aarde' lijkt de (vaste) gyroscoop zich te veranderen, ZELFS als de positie en stand ervan gelijk blijven. Hetzelfde idee als de Pendel van Foucault. (https://nl.wikipedia.org/wiki/Slinger_van_Foucault)

Ik meen dat er bij kunstmatige horizons wordt valsgespeeld, door een klein gewichtje dat zich (zeer traag) richt naar het zwaartekrachtsveld van de aarde. Met een zodanig lange tijdsconstante, dat het voor de goede werking van het instrument niet uitmaakt, maar toch ervoor zorgt dat de horizon altijd gerefereerd is aan de aarde (het aards zwaartekrachtsveld).

Laat nou net o.a. Nederland op die lijn liggen toen! Ah, Bussum, het Bermuda van de Oude Wereld..

Ik heb het bange vermoeden dat ik hier de geboorte bijwoon van een nieuwe conspiracy-theory. Het enige wat er nu nog nodig is zijn één of twee 'influencers' die met het speelballetje van FET aan de haal gaan!

Dan zouden ze wel zo'n zestien jaar te laat zijn. In, zeg, Bussum ging de variatie (ook weleens declinatie genoemd) in 2009 van west naar oost.
In Eelde hadden wij daar in 2006 al het glas op geheven. Een soort equatorpassageviering, maar dan andersom en magnetisch.
Een handige tool vind je o.a. hier.
Voor sommige calculators moet je je (gratis) registreren. Ik was dat blijkbaar nog.

Ik heb nog, zou je met wat overdrijving kunnen gezeggen, meegewerkt aan de declinatiecalculator: ik meldde een bug in de uitvoer. ;) Werd gauw gefixed, kreeg nog een leuk antwoord op toen.

Gyro: ja, een 'losse' gyro handhaaft zijn positie in de ruimte, maar kan ook door allerlei oorzaken gaan driften.
Maar een gyro verbonden met een slinger met een periodetijd van 84,6 minuten is op aarde noordzoekend. Een enkele slinger van die tijd is zo lang als de aardstraal (hint: daarom werkt dit); in een scheepsgyro is de slinger anders uitgevoerd - volgens het principe van de slinger met gewicht en tegengewicht.
Na het aanschakelen heeft zo'n gyrokompas soms enige uren nodig om op het noorden te stabiliseren. Zet zo'n ding dus nooit zomaar uit! Ze zouden niet blij zijn met je.
In scheepvaartkringen kennen we de uitdrukking 'inslingeren' ook overdrachtelijk, als je ergens nog moet wennen bijvoorbeeld. :)
Alleen Anschütz had een gyrokompas dat in enkele tientallen minuten klaar was, voor gebruik in pantserwagens en dergelijke. Ik zat zelf niet in de gyrosector, dus ik weet niet hoe ze dat flikten, of waarom de anderen dit niet ook zo gingen maken.

@nonius: dankje, ik wist dat een gyrokompas geen stabiele info biedt en dus regelmatig moet bijgesteld worden. Vanuit het magnetisch kompas (manueel) of misschien kan het tegenwoordig ook vanuit de GNSS-data.

Nu weet ik ook waarom - leerzaam, bedankt!

De benaming,zoals wjj zeiden,was "slewing", om m ongeveer in de goede richting te krijgen.

Als elektronicus vliegtuigbouw heb ik vanaf 1963 bij Fokker een aantal jaren aan de F-104G Starfighter gewerkt.
Twee navigatie systemen aan boord.
De Central Airdate Data Computer en het Litton LN3 Inertial platform navigatie systeem.
Dat laatste systeem maakte óók gebruik va die "slinger" .
Het testen van dat systeem duurde bijna 1,5 uur.
De CADC computer maakte voor z'n berekeningen gebruik van een z.g. "Ball and Disk" integrator. Een wieltje wat sneller of langzamer draaide bij een positie hoger of lager op de bol omtrek t.o.v. de (aard)bol-as.
Zeer interessant, maar wel weer een extra zijstap op het onderwerp ;) .
Zie voor het traagheids systeem onderstaande link.
https://en.wikipedia.org/wiki/Inertial_navigation_system

Schiet uit mijn herinnering naar voren :).
Die naam voor die "slinger" was volgens mij "Schulerloop".
Gevonden _/-\o_
Zie
https://www.strapdownassociates.com/Schuler%20Oscillations.pdf
ruud

Zo ging dat in de '60ger jaren
https://www.righto.com/2024/08/minuteman-guidance-computer.html

de bapaktus wiki-link heeft het over een eenvoudige besturing voor de V2, hierbij het complete verhaal

https://www.cdvandt.org/Hoelzer%20V4.pdf

Bij eenvoudigere vliegtuigen moet het gyrokompas regelmatig handmatig worden opgelijnd met het magnetische kompas. Maar in veel gevallen wordt er gebruik gemaakt van een 'slaved gyro'. Een flux gate detecteert het aardmagnetisch veld en lijnt het gyrokompas daarmee op - https://skybrary.aero/articles/gyromagnetic-compass.

En vliegtuigen met een glass cockpit hebben geen gyrogedreven koersaanwijzer meer. De data uit de Air Data Computer wordt vertaald in een weergave op het scherm.

Ik blijf mij verbazen hoe zo'n eenvoudige vraag veel reacties oplevert.
Niet alleen van mij maar ook van anderen.
Veel informatie die ik niet wist of al vergeten ben. :S
Ik herinnerde mij na nog de laatste reacties gelezen te hebben dat we destijds aan boord van de C47, de Dakota, niet alleen die magnetische kompassen hadden maar ook het z.g. "Radio Kompas", de ARN-6.
Als vliegtuig radio monteur vloog ik soms mee voor een testvlucht waarbij o.a. het Radio Kompas getest moest worden.
Er werd dan afgestemd op de RONNG-radiozenders te Biak en Hollandia.
De afregeling en kalibratie (op de grond) deed ik dan in de Klu/Marine werkplaats waar een testopstelling stond voor die ARN6.
Natuurlijk in de "Kooi van Farady" om invloed van "buiten" uit te sluiten.
Meer info over dit type kompas hieronder.
https://www.pa3esy.nl/military/us/air/ARN-6/html/arn-6_set.html

Dat radiokompas is dan weer een ADF (Automatic Direction Finder). Een instrument in de cockpit heeft dan een naald die in de richting van een NDB (Non Directional Beacon) wijst in plaats van naar de magnetische Noordpool. https://en.wikipedia.org/wiki/Automatic_direction_finder

In Nederland zijn deze NDB's overigens een aantal jaar geleden uitgefaseerd.

NDB/ADF wordt inderdaad uitgefaseerd, het is tenslotte Steinzeittechnologie. Het systeem had ook nogal last van stoorzendingen in de gebruikte frekwentieband, ruwweg de middengolf, en ook van reflecties op gebouwen, heuvels, en wat al niet.

Maar zouden ze er in NL allemaal uit zijn? In BE blijft op zijn minst de NDB over van Deurne-Antwerpen (355 kHz), dat is ook een referentiepunt in nogal wat instrumentprocedures. Ook de NDB's Mackel, Oostende zouden nog actief zijn. Maar er zijn er al veel buiten dienst gesteld.

Alle, op een na: NW bij EHBK (Beek) op 373 kHz. Er is zelfs nog een NDB-nadering op baan 03.

Ik heb ze zelf ijverig helpen uitfaseren (hoewel ik het zelf schitterende dingen vond); ze zijn ook letterlijk weggehaald en de eventuele grondpacht beëindigd.
Voor NW ben ik nog een keer een dag teruggeroepen om er uitleg over te geven - op Schiphol trouwens, waar ze een afvaardiging heen hadden gestuurd.
Er was niemand anders meer (wel voor het onderhoud, natuurlijk, maar blijkbaar niet meer om het gebruik ervan uit te leggen).

--
Toen we NV (Nieuwkoop) nog hadden, maar de meetvluchten al uitbesteed waren, stond er eens in het meetrapport dat het baken nog op 'TEST' stond. Of we dat na onderhoud vergeten waren terug te zetten op 'NV'? Nee hoor, de callsign was gewoon goed. Wat was er gebeurd?

Voor iemand die het Morse niet gewoon is, en de - langzaam geseinde - tekens nakijkt in zijn morse-lijstje, lijkt
  NV ___ _    _ _ _ ___
inderdaad wel een beetje op
TEST ___    _    _ _ _    ___

Nou, in de verste verte niet ;)
Maar er was in een ver verleden een prehistorisch glidepath baken, zoals je goed aanvloog seinde hij "ja"en zat je fout, dus uit het pad, dan seinde hij "nee". Heb ik horen zeggen, het was ergens in de kolonien toen.

"glidepath" is een term uit de ILS, het "Instrument Landing System". Dat omvat inderdaad twee bundels, een verticale ("glidepath") en een horizontale ("localiser"), de ene in de VHF, de andere zelfs UHF (FET, verbeter me als ik het mis heb!) Historisch bestond de uitlezing uit twee analoge wijzernaalden, en de piloot moest ze beide in het midden houden om correct aan te vliegen.
Zie bv. https://en.wikipedia.org/wiki/File:ILS_gauge.svg

Maar ILS is een veel recentere techniek dan ADF/NDB.

Wiki https://en.wikipedia.org/wiki/Glide_path

Bapaktus: de C47.... wow! Ik wist dat u de jongste niet meer was, maar nog in/op/met deze toestellen mogen werken en vliegen.... ik ben jaloers. Mijn grootvaders is destijds met de civiele variant (DC-3) naar Australië gevlogen om de emigratie van de familie te regelen (die later de overtocht maakte per boot). Dat was destijds een behoorlijke onderneming, zo'n vlucht. Zeker niet 'non-stop'....

Maar er was in een ver verleden een prehistorisch glidepath baken, zoals je goed aanvloog seinde hij "ja"en zat je fout, dus uit het pad, dan seinde hij "nee"

Daar herinner ik me ook vaag iets van. Ik meende dat het in een boekje uit 1945 van mij over radar stond, maar daar vind ik het nu niet in terug. Dan waarschijnlijk ergens anders gelezen, of op een YouTube-video gezien.

Ik meende dat er een serie 'dots' klonk als je links van de beam zat, en een serie 'dashes' als je rechts ervan zat; en indien precies op de beam, dan hoorde je afwisselend dot-dash-dot-dash....

Overigens, er waren in den beginne ook technieken voor ILS-landingen waarbij alle apparatuur op de grond stond (te groot voor in de kist) en waar er 5 man personeel op de grond nodig waren om de positie van het toestel te bepalen. Eén man communiceerde met de kist om correcties door te geven....

Tsja, klinkt gecompliceerd en omslachtig, maar als je boven een veld cirkelt in dichte mist en met een brandstoftank die akelig ver leeg is, dan is men blij met *alle* hulp, zelfs het 'binnengepraat' worden door een team van radaroperators. En voor die tijd was het een zeer grote stap vooruit.

Overigens, de NDB-zenders gaan/zijn misschien uit de lucht, maar ik meende dat men ook navigeerde aan de hand van middengolf omroep-zenders? (tsja, en die gaan eigenlijk ook allemaal 'the way of the dodo'....)

ik meende dat men ook navigeerde aan de hand van middengolf omroep-zenders?

Ja, dat gebeurde wel. Het klassieke voorbeeld is het aanvliegen van het zeer sympatieke vliegveldje van Grimbergen, EBGB. Dat zit vlak onder het luchtruim van de grote nationale luchthaven van Zaventem, en kent dus zeer beperkte procedures. Zo mag men er maar op een enkele manier naartoe vliegen, en dat is vanaf het "waypoint" LONDI. En dat waypoint stemde nauwkeurig overeen met de middengolfzender van de VRT - 927 kHz, staat me voor. Die zender is intussen opgedoekt en zelfs de antennes zijn er niet meer als visueel herkenningspunt, maar met de tegenwoordige GNSS is dat ook niet meer nodig.

Omgekeerd heb ik wel verhalen gehoord van verkeerspiloten die hun ADF afstemden om op de radio het verslag van de voetbalmatch te volgen...

Op donderdag 3 juli 2025 21:04:50 schreef nonius:
Bapaktus: de C47.... wow! Ik wist dat u de jongste niet meer was, maar nog in/op/met deze toestellen mogen werken en vliegen.... ik ben jaloers. Mijn grootvaders is destijds met de civiele variant (DC-3) naar Australië gevlogen om de emigratie van de familie te regelen (die later de overtocht maakte per boot). Dat was destijds een behoorlijke onderneming, zo'n vlucht. Zeker niet 'non-stop'....

Buiten het werken aan die Dakota's die we daar hadden (1 neergestort in het centraal bergland, bemanning incl.een kamer-maatje vermist\overleden) werkten we ook aan onze Hunters Mark4 en Mark6 en onze twee Allouette Helikopters H4-H5.
Was een "mooie" tijd, ondanks de oorlogs dreiging en Indonesische militaire para droppings en infiltraties.
Ook de maatschappij Kroonduif vloog met Dakota's.
Op de foto ben ik bezig met het testen van de Intercom van de H-4.
Excuus voor mijn ontsporing betreffende het start-onderwerp
ruud

Ik vond het boeiend lezen over de Kroonduif, bedankt! Alleen spijtig van de stommerd die het over "Quantas" had, daar waar eenieder weet dat de Australische flag carrier Qantas heet, zonder U, Queensland And Northern Territories Air Service.

@nonius: ja, die DC3/C47 is natuurlijk jeugdsentiment. Vele jaren terug had ik een studentenjob op de Antwerpse luchthaven, waarbij er nogal wat cargo werd gelost uit de DC3's uit Amsterdam (Delta Air Transport) daar waren veel tropische visschies bij.

In die dagen was er ook een cargodienst van Engeland naar EBAW Deurne, Channel Sky Service of zoiets.

Even nog buiten mijn boekje ;)
Voor Paulinha_B en nonius
Nog wat beelden van de kroonduif vloot.
Alle foto's zijn door mij gemaakt.
ruud

dubbel

[Bericht gewijzigd door Bapaktus op (98%)]